चवदार दमालू

बटाटे जमिनीखाली उगवतात, इतर भाज्यांप्रमाणे जमिनीवर येत नाहीत इतपत  प्राथमिक ज्ञान माझ्या बागकामातील काही प्रयोगांमध्ये मला प्राप्त झाले होते. माझ्या स्वंयपाकघरामध्ये बटाटा हा एक अत्यावश्यक पदार्थ आहे. बटाट्याची भाजी करायला सोप्पी आणि चवीला उत्तम. कितीप्रकारांनी बटाटा वापरता येतो? बटाट्याच्या काचऱ्या, कांदेबटाटे यांची परतून केलेली भाजी, बटाट्याचा रस्सा, उकडलेल्या बटाट्याची भाजी, उपासाची भाजी, तेलातली भाजी आणि असे कितीतरी प्रकार. बटाट्याचा वापर भेंडी, गवार, मेथी, फुलकोबी, कोबी, वांगी  इत्यादी अनेक भाज्यांबरोबर भरीला म्हणून होतोच. तसेच आलूपराठा, धपाटा (पदार्थ आहे हा), किंवा व्हेजी सॅन्डविच , बटाटेवडा इत्यादी चमचमीत पदार्थात मुख्य घटक बटाटाच आहे.  पोहे, खिचडी आणि तत्सम पदार्थासाठी बटाट्याची आवश्यकता असते. बटाट्याचे पापड चवीला अप्रतिम असतात. बटाट्याचा वापर करून तयार होणाऱ्या पदार्थांची यादी न संपणारी आहे. त्यावरूनच बटाट्याचे महत्व लक्षात येते. 

आज मी दमालू केलेले आहेत, दम आलू असेही म्हणता येईल. इतक्या चांगल्या चविष्ट भाजीला कुणी? आणि का? दम दिला काय माहिती?  दम बिर्याणी मला माहिती आहे,  तयार करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीमुळे त्या पदार्थाला दम बिर्याणी असे नाव आहे. दमालूचे नामकरण कसे झाले असावे काही कल्पना नाही. पण पदार्थ अगदी चवदार, सर्वाना खात्रीने आवडेल असाच आहे. 

मी हा पदार्थ तयार करताना कुणाकडून प्रशिक्षण घेतले नाहीये. त्यामुळे मी वापरलेली पद्धत परंपरागत असेल असा दावा मी करू शकत नाही. मी पुण्यामध्ये असताना एका एकदिवसीय कार्यशाळेत सहभागी झाले होते. जाहिरातीत त्यांनी एका दिवसात शंभर पंजाबी पाककृती शिकवणार असे म्हणाले होते. तिथे त्या बाईंनी पंजाबी पदार्थांसाठी ग्रेव्ही (रस्सा) कशी तयार करायची सांगितले आणि नंतर  मोठी यादी देऊन सांगितले की  त्या यादीतील  सर्व पदार्थांकरिता अशीच ग्रेव्ही करायची, थोडाफार मसाले, तिखट इत्यादींमध्ये फरक आहे पण मुख्य घटक तेच... ( लक्षात आलेच असेल की त्यांनी एकादिवसात शंभर पाककृती कशा शिकवल्या असतील?). मी ती शिकवणूक लक्षात ठेवलीच आणि त्यात थोडी माझी भर घातली. निरनिराळ्या ठिकाणी मिळालेल्या चवींचा फायदा सुद्धा होतोच. त्यात चांगल्या आणि आवडलेल्या चवीच्या जवळपास जाणारा पदार्थ तयार करण्यासाठी मी प्रयत्न करत असते.  तर अशी माझी ही पाककृती तयार झाली आहे. ती उत्तम आहे याची खात्री देते कारण मला आणि माझ्या घरातील सदस्यांना ती चांगली वाटते. 

पाककृतींचे वर्णन करण्याकरता मी एक चित्रफीत तयार केलेली आहे. ... ती (करून) बघा.

पंचरंगी पुलाव

नावाप्रमाणेच विविध रंग दाखविणारा पुलाव मी केला आहे. त्याची पाककृती मी अर्थातच लिहिणार नाहीये तर करूनच दाखविणार आहे. पाककृती अगदी सोप्पी आहे आणि पदार्थ खूपच रुचकर. 

मी मराठी आहे आणि पुण्यातच माझे माहेर आणि सासर आहे. असंख्य मध्यमवर्गीय ब्राह्मण कुटुंबांप्रमाणेच आमच्याही घरी भात हा जेवणातील आवश्यक असलेला पदार्थ. विशेषतः कोकणस्थ ब्राह्मणांच्या जेवणाबद्दल बोलले जाते की त्यांचे जेवण कसे असते? तर पाहिला (वरण) भात, मधला (आमटी/सार/कढी) भात आणि शेवटचा (ताक) भात  आणि त्याच्या अधेमधे पोळी, पुरी, भाकरी वगैरे. यातल्या विनोदाला दुर्लक्षित केले तरी लक्षात येईल की यात फार काही अतिशयोक्ती नाहीये. आत पूर्वीच्या लग्नातील पंगत आठवा सुरुवात होते वरण भाताने. नंतर मसालेभात येतो आणि पानातील शेवटची जिलबी संपता संपता वाढपी परत भाताचे ताट घेऊन येतात. 

अर्थात ही आठवण डाएटिंग पूर्व काळातली आहे ज्यावेळी जेवणाचे ताट ही एक खाजगी बाब होती. आजकाल भात खाणे म्हणजे जणू गुन्हाच असावा अशा पद्धतीचे सल्ले ऐकायला येतात. काय वाईट्ट दिवस आले आहेत? 

कोकणच्या निसर्गसुंदर भूमीमध्ये तांदूळ, नारळ आणि आंबा हीच प्रमुख पिके  आहेत आणि नेमके सर्व आहारतज्ज्ञांना तेच  नकोसे वाटतात. आमच्या पिढ्यानपिढ्या भात खाऊन आरोग्यपूर्ण दिर्घायुष्य जगत आलेल्या आहेत. अतिरेक, मग तो कसलाही असो, वाईटच असतो हे शहाण्या माणसाला सांगायला लागतच नाही ना? पण तराजूमध्ये प्रथिने आणि जीवनसत्वे मोजून आहार आखणाऱ्या आहारतज्ज्ञांना भाताचे महत्व समजतच नाही ... तर ते असो.

सांगायचा मुद्दा म्हणजे माझ्या घरात भाताला फार महत्वाचे स्थान आहे. पुलाव, मसाले भात, साखर भात, केशरी भात, नारळी भात असे असंख्य भाताचे पदार्थ तयार केले जातात. आजकाल त्यात बिर्याणी, फ्राईड राईस, शेझवान राईस, कोळंबी भात वगैरे जरा वेगळ्या प्रकारांची भर पडली आहे. 

आज मी सर्वपरिचित असा पुलाव केलेला आहे.  त्यात आरोग्याला घातक असा एकही घटक नाहीये. जेव्हा सणावारी विशेष स्वंयपाक केलेला असतो तेव्हा पुलाव किंवा मसालेभात हमखास केला जातो. पुलावाचे वॆशिष्ट्या म्हणजे तेल आणि खूप कमी मसाले वापरले असले तरी त्याची चव अप्रतिम असते.  तुम्ही करूनच पहा म्हणजे तुम्हालाही त्याची प्रचिती येईल. 

** पुलाव करताना नेहमी बासमती तांदूळ वापरावा म्हणजे तो अगदी मोकळा शिजतो. दिसायला आणि चवीलाही चांगला असतो.  बासमती नसल्यास जो तांदूळ खूप मऊ शिजत नाही असाच तांदूळ निवडावा आणि शिजवताना कमी पाणी घ्यावे.

** मी पुलाव साजूक तूप वापरून केलेला आहे पण तेल वापरले तरी हरकत नाही. 

** भाज्या चिरताना तुकडे फार मोठे करू नयेत. 

** जास्त मसाले वापरायची जरूर नाही.

** तांदूळ आणि भाज्या पुरेशा शिजल्या आहेत याची खात्री करून घ्यावी पण फार जास्ती म्हणजे अगदी मेणा सारखे होईल इतकेही शिजवू नये. 

** पुलावाबरोबर तळलेला पोह्याचा पापड चांगला लागतो आणि पुदिन्याची चटणी सुद्धा.

पनीर मटर मसाला

स्वयंपाक करणे काही सोपे काम नाही बरं का! मलातर ती एकप्रकारची साधनाच वाटते. रांधलेला पदार्थ चविष्ट असायला हवा आणि पौष्टिकही, सर्वांना आवडणारा असायला पाहिजे आणि उपलब्ध साधन सामग्री वापरून तयार करता यायला हवा. म्हणजे बघा स्वयंपाक करणाऱ्या गृहिणीला तारेवरची कसरतच करायला लागते. 

क्वचित कधी सामिष पदार्थांची चव आम्ही घेतली असली तरी रोजच्या रोज शाकाहारी पदार्थच  आमच्या घरी तयार केले जातात... माहेरी आणि सासरीसुद्धा. मंडईमध्ये जाऊन भाजी खरेदी करणे खरे तर आनंदाचे काम आहे पण हल्ली फळे, भाज्या इत्यादींच्या किंमती आभाळाला भिडल्या असल्याने ते काम जरा सांभाळूनच करावे लागते. किती घ्यायचे? काय घ्यायचे? आणि केव्हा घ्यायचे याचे वेळापत्रकच आखायला लागते. 

रोज रोज त्याच त्या भाज्या करून आणि खाऊन कंटाळा येतो. कधी कधी जरा वेगळे, चमचमीत पदार्थ पानामध्ये असावेत असे वाटते. बरं जो वेगळा पदार्थ असेल त्याची चव आपल्या सवयीच्या चवीशी मिळतीजुळती असायला हवी. हॉटेलमधून मागवलेला पदार्थ आपल्याला हवा तसाच असेल याची काय खात्री? म्हणून मग तो स्वतःच्याच स्वयंपाकघरामध्ये तयार करणे हा पर्याय असतो. म्हणूनच मी असे वेगवेगळे पदार्थ तयार करण्याचा प्रयत्न सुरु केला. असे करण्याने वेळही चांगला जातो, पदार्थ चांगला जमला आणि तशी पोचपावती घरच्यांकडून मिळाली की  समाधानही मिळते. 

तर आज मी एक (नेहमीच्या पदार्थांपेक्षा) वेगळा पदार्थ तयार केला आहे  - "पनीर-मटर मसाला" किंवा "मटर-पनीर". हा पदार्थ भारतातील पंजाब प्रांतामधून आलेला आहे. हॉटेल, रेस्टोरंटस, ढाबा असे कुठे गेलात तरी तिथे पंजाबी पदार्थ हमखास मिळणारच कारण ते अतिशय रुचकर असतात आणि म्हणून  लोकप्रिय आहेत. अर्थातच मला आणि माझ्या घरातील सर्वाना देखील ते चांगलेच वाटतात. 

तर पदार्थाच्या नावावरून कळळेच असेल, आजच्या पदार्थातील मुख्य घटक पनीर आणि मटर (मराठीमध्ये, मटार) आहेत. काही पाककुशल सुगृहीणी पनीर घरी तयार करतात. मला पनीर तयार करण्याची पद्धत माहिती असली तरी मी बाजारात उपलब्ध असलेलेच पनीर वापरते .. चांगले असते ते. 

पनीर तयार करण्याची पद्धत --- एका मोठ्या पातेल्यामध्ये दूध चांगले गरम करावे. त्या मध्ये थोडा लिंबाचा रस (किंवा व्हाईट व्हिनेगर सुद्धा चालेल) मिसळावा .. म्हणजे ते दूध फाटेल. ते दूध एका पातळ फडक्यावर घालूना त्यातील सर्व पाणी निथळून घ्यावे. त्यांनतर श्रीखंडासाठी चक्का करताना दही कसे बांधून, टांगून ठेवतात तसे करावे म्हणजे त्यातील उरलेसुरले पाणी निघून जाईल. त्यानंतर एका चौकोनी ट्रे मध्ये  ठेऊन काहीवेळ फ्रीज मध्ये ठेवावे आणि नंतर चौकोनी आकारात कापून घ्यावेत. 

मी केलेल्या पाककृतींची ध्वनिचित्रफीत तयार केलेलीच आहे, वर्णन करून सांगण्यापेक्षा प्रत्यक्ष दाखवलेलेच बरे, नाही का? 

** वापरलेले पनीर शुद्ध आणि ताजे असायला हवे. 

** तेल, तूप, बटर यापैकी जे वापरणार असाल त्याचे प्रमाण ठरवून घ्यावे. 

** ग्रेव्ही/करी खूप पातळ करू नये. 

** पनीर जास्तवेळ शिजवायचे नसते, मसाल्यामधे  मिसळल्यावर थोडी वाफ येऊन द्यायची आणि गॅस बर्नर बंद करायचा.

** मटार नसले तरी चालतात. 

** आवडत असेल तर थोडी कसुरीमेथी वापरली तरीही  चालेल. 

** पालक पनीर, पनीर भुर्जी, मटार पनीर असे काही पदार्थ पनीर वापरून केले जातात, मी एकेठिकाणी पनीर पराठा देखील पाहिला आहे. 

** पनीरची साठवणूक काळजीपूर्वक करायला हवी. प्लॅस्टिकमध्ये गुंडाळून, हवाबंद डब्यामध्ये ते साठवावे. त्यात बिलकूल पाणी जाऊ देऊ नये . 

** पनीर दुधापासून तयार केलेले असते त्यामुळे जास्त दिवस टिकत नाही. पदार्थ तयार केल्यावर तो लागोलग संपेल याची काळजी घ्यावी. 

** मी शक्यतो कृत्रिम रंग (अन्नपदार्थासाठी) वापरत नाही. वापरायचा असल्यास एक मोठा चमचा तूप पातळ करून त्यात चिमूटभर रंग मिसळायचा आणि तो तयार केलेल्या मसाल्यावर  पसरायचा. 

चिकन करी

स्वयंपाक करणे हे माझ्यासाठी काहीसे कंटाळवाणे आणि अवघड काम असले तरी मी केलेला पदार्थ चांगला झाला की  श्रमाचे सार्थक होते. मी पुण्यामध्ये राहत होते तेव्हा अगदी जरुरीपुरताच स्वयंपाक करत असे. नोकरी, लहान मुलगा सांभाळत स्वयंपाक, घरकाम  करणे अवघडच वाटत असे.  काहीकाळाने सचिनला नोकरी निमित्त बाहेरगावी राहावे लागत असे, आणि मी, निषाद पुण्यात. निषाद जेमतेम तीन साडेतीन वर्षे वयाचा. त्यामुळे खूप वेगवेगळे पदार्थ वगैरे करायची सहसा वेळ येत नसे. पुण्यात असताना मी सामिष पदार्थ घरी तयार करतच नसे. सिंगापूर मध्ये राहायला आल्यावर मात्र मी थोडेफार वेगळे पदार्थ घरी तयार  करायला सुरुवात केली. चिकन करी हा सगळ्यांनाच आवडणारा पदार्थ आहे. तसे चिकन वापरून विविध पदार्थ तयार केले जातात -- तंदुरी चिकन, लेमन चिकन, चिकन राईस. बिर्याणी हे काही पदार्थ मी अधूनमधुन करत असते. 

पुण्यामध्ये माझ्या घराजवळ काही चिकन विक्री करणारी दुकाने आहेत. तिथे कापून ठेवलेली चिकन नसते तर तुम्ही तिथे गेल्यावर ते चिकन कापून देतात ... खरंच.  सिंगापूरमध्ये मात्र कुठल्याही मार्केट मध्ये गेले की  अनेक प्रकारचे मांसाहारी पदार्थ विक्रीस असलेले दिसतात फ्रोजन, चिल्ड वगैरे. आज मी एक लहान चिकन आणली होती करी करण्यासाठी. 

बऱ्याच दिवसांनी सामिष पदार्थ घरी तयार करण्याचा घाट घातला होता. चिकन करी तर मी तयार केली आहे, कशी ते तुम्हीच बघा --

** चिकन ताजे आहे याची नेहमी खात्री करून घ्यावी. 

** चिकन पिसेस स्वच्छ करून त्याची स्किन काढून घ्यावी. 

** चिकन मुरवणे जरुरीचे आहे त्यामुळेच वापरलेले मसाले आणि चिकन यांचा स्वाद चांगला होतो. 

** मुरवण्याकरता दही वापरायचे नसेल तर लिंबाचा रस वापरला तरी चालेल. 

** चिकन नीट शिजले तरच करीची चव चांगली होईल. 

फुलकोबीची भाजी

भारतीय भोजन हे चौरस असते असे सांगतात.  सर्वप्रकारची आवश्यक अशी पोषणमूल्ये त्यात असतात. सहज उपलब्ध होऊ शकणारे साधे पदार्थ वापरून पौष्टिक आणि रुचकर पदार्थ तयार केले जातात. स्वच्छ, ताजे आणि रुचकर पदार्थ आरोग्यासाठी उत्तम असतात. 

आजकाल देशोदेशीचे पदार्थ सर्वत्र उपलब्ध असतात. प्रवास करताना उपलब्ध पदार्थांचा आहारात समावेश करावाच लागतो. जवळपास दोन दशके मी परदेशामध्ये वास्तव्यास आहे. इथे सर्वप्रकाराचे पदार्थ उपलब्ध आहेत पण आम्ही चिकन, फिश या पलीकडे जात नाही. सामिष आहार चांगला असला तरी वारंवार नकोसा वाटतो. विविध पद्धतीने तयार करण्यात आलेल्या पदार्थांचा आस्वाद घेणे आनंददायक असते. पण ते कधीतरी बदल म्हणूनच चांगले वाटतात. रोजच्या जेवणात निदान मलातरी भारतीय, महाराष्ट्रीयन पदार्थ असलेलेच  चांगले वाटतात कारण तो सवयीचा भाग आहे. कधी क्वचित मी सामिष पदार्थही करत असले तरीही  माझ्या घरी बहुतेक वेळी शाकाहारीच स्वयंपाक असतो. 

भारतीय जेवणाचे ताट वाढताना डावी बाजू, उजवी बाजू आणि मध्यभाग असे विभाजन असायला लागते. डावीकड़े चटणी, कोशिंबीर  मध्यभागी मीठ, उजवीकडे आमटी, उसळ  आणि भाजी आणि  मध्यभागी पोळी, भात असे परिपूर्ण ताट असते.  कधी गोडाचे पदार्थ असतात, कधी तळणीचे पदार्थ (पापड, कुरडई वगैरे). माझ्या घरी रोजच्या रोज  ठराविकच पदार्थ असतात - पोळी, भाजी, चटणी, कोशिंबीर, भात आणि आमटी. भाजी कुठली करायची हा नेहमी प्रश्न असतो कारण घरात इनमीन तीनच माणसे असली तरी प्रत्येकाच्या आवडीनिवडी वेगळ्या असतात.  

तर आजची पाककृती आहे ती फुलकोबीच्या भाजीची. फुलकोबी खरोखर एक गुणी आणि चवदार भाजी आहे.  फुलकोबी अनेक प्रकारे वापरता येतो जसे की रस्साभाजी, कोरडीभाजी, मसाले भातामध्ये, पुलावामध्ये, कधी कधी पोहे करतानाही मी  फुलकोबी वापरते आणि या सर्व प्रकारात त्याची चव चांगलीच वाटते. 

पाककृतींची चित्रफीत तयार केली आहे, बघा जमली आहे की  नाही ते ---

** भाजी आधी धुवून रोवळीमध्ये निथळून घ्यावी. 

** बटाट्याच्या फोडी फार लहान किंवा फार मोठ्या नकोत. 

** बटाटे सोलून चिरल्यावर काही काळ पाण्यात भिजवावेत. 

** भाजी शिजवताना थोडे पाणी वापरायला हरकत नाही त्यामुळे भाजी वाफेवर चांगली शिजते, करपत नाही. 

** रस्साभाजी बरोबर नुसता  भात असला तरीही चालेल पण कोरड्या भाजी बरोबर पोळी असली तर चांगले. 

कोजागरी पौर्णिमा

कोजागरी पौर्णिमा म्हणजेच शरद पौर्णिमा . शारद ऋतूची सुरुवात झालेली असते, थंडीची चाहूल लागलेली असते. हवेमध्ये उष्मा नसतो आणि हवा फार थंडही नसते, एकंदरीत हवामान आल्हाददायक असते. आणि अशा ऋतूमधील पौर्णिमा म्हणजे पर्वणीच. पूर्णचंद्राच्या साक्षीने प्रियजनांच्या सोबतीमध्ये काही आनंदाचे क्षण व्यतीत करण्यासाठी कोजागरी पौर्णिमेचे निमित्त मिळते. 

कोजागरी पौर्णिमा सगळेजण वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरी करीत असतात आणि त्यात दोन एकसमा न मुख्य घटक असतात -- एक म्हणजे रात्री उशीरापर्यंत नातेवाईक आणि मित्रमंडळीच्या समवेत जागरण आणि आटीव, सुमधुर केशरी दूध. कोजागरीसाठीचे हे खास दूध करण्याच्या पद्धती वेगळ्या असतील, आजकाल दुधाचा मसाला बाजारात देखील उपलब्ध असतो. चंद्रप्रकाशामध्ये केशरी दुधाची गोडी काही न्यारीच असते. 

कोजागरी पौर्णिमेच्या दिवशी देवी लक्ष्मी पृथ्वीतलावर विहार करण्याकरता आलेली असते. संचार करीत असताना ती विचारते "को ss जागर्ति?" म्हणजे (रात्रीच्या या प्रहरी) कोण जागृत आहे? आणि जे कोणी जागृत असतील त्यांना लक्ष्मीचा कृपाप्रसाद प्राप्तं होतो. आजच्या पौणिमेला सर्वांच्या मस्तकी लक्ष्मीचा वरदहस्त राहो ही शुभकामना!

पावभाजी

पावभाजी हा काही पारंपारीक पदार्थ नाहीये बरं  का.  याचा उगम काय? कोणी केला? कधी झाला?  पाहिल्यांदा तो कोणी तयार केला? हे काही माहिती नाही. परंतु अगदी थोड्या कालावधीमध्ये तो अतिशय लोकप्रिय झाला. माझ्या घरी तो सर्वानाच आवडतो. माझा मुलगा, निषाद लहान होता तेव्हा बाहेर कुठे उपाहारगृहांमध्ये आम्ही गेलो असू तेव्हा त्याला हमखास पावभाजीच हवी असायची.  त्याच्या वाढदिवसाच्या दिवशी त्याची मित्रमंडळी यायची तेव्हा पावभाजी असेल तर सारेजण खूश असायचे. 

तर अशी ही पावभाजी ... लहान थोर साऱ्यांनाच आवडणारी. पुण्यामध्ये प्रसिद्ध असलेला तळ्यातला गणपती आहे. आधी तिथे मोट्ठे तळे होते आणि मधोमध गणपतीचे मंदिर होते. ब्रिटिशांच्या राजवटीमध्ये त्या तळ्यामध्ये भराव टाकून बुजवले गेले आणि तिथे विस्तीर्ण अशी बाग तयार करण्यात आली ती म्हणजेच सारसबाग  अशी कथा मी ऐकली आहे.  इतिहास काही का असेना पण त्या बागेत आम्ही बऱ्याचवेळा जात असू , एखाद्या रविवारी किंवा उन्हाळ्याच्या सुट्टीत  वगैरे.  पूर्वी तिथे फक्त भेळ, पाणीपुरी, खारेदाणे इतकेच पदार्थ असायचे ... आता तिथे चौपाटीच झाली आहे. नंतर कधीतरी पावभाजी मिळायला लागली. त्यावेळेस पाच सहा रुपये इतकीच किंमत होती आता त्याच्या दसपट झाली आहे, किंमत आणि लोकप्रियता दोन्हीही. 

चटकदार, चमचमीत आणि मसालेदार पावभाजी चवीला चांगली असते आणि आरोग्यासाठी फार घातक नाही. त्यात वापरले जाणारे घटक हे आपल्या स्वयंपाकात नेहमी वापरले जाणारे असेच आहेत. कांदे, बटाटे, फुलकोबी, ढोबळी मिरची, आले, लसूण.  फक्त पाव आणि बटर जरा परकीय पाहूणे पण आता फारसे अनोळखी नसलेले  असेच. 

आज मी पावभाजी केली होती... बऱ्याचदिवसांनी.  मग वाटले सांगावे ती कशी केली ते? 

यात वापरलेला पाव मी विकत आणला आहे, काही जण तो स्वतः घरीदेखील बनवतात, पण माझ्याकडे काही ओव्हन नाही. 

नुसते लिहून सांगण्याऐवजी दृकश्राव्य साधन मला प्रभावी वाटते म्हणून मी ध्वनिचित्रफीत तयार केलेली आहे. 

भाजीसाठी लागणारे साहित्य :-  

*** या पाककृतीसाठी वापरलेल्या भाज्या नीट निवडून स्वच्छ धुवून वापराव्यात. 

*** मसाले आणि मीठाचे प्रमाण तुमच्या आवडीप्रमाणे ठरवून घ्यावे. 

***  भाजी तयार करताना तेल जरा जास्त वापरावे, तरच भाजीचा स्वाद चांगला वाटतो. 

*** शक्यतो कृत्रीम रंग वापरू नये कारण तसे रंग आरोग्यास हानिकारक असतात. 

*** रंग वापरणारच असाल तर अगदी थोडा म्हणजे छोटा पाव चमचाभरापेक्षाही कमीच वापरावा, तेव्हढा पुरेसा होतो.    

भाजीची कृती :- 

*** भाजी करताना पसरट आकाराचे पॅन  किंवा कढई वापरावी, खोलगट भांडे वापरू नये. 

*** कांद्याची पेस्ट तेलावर चांगली परतून घ्यावी  नाहीतर चव चांगली येत नाही. 

*** आले आणि लसूण वापरताना प्रमाणाची काळजी घ्यायला पाहिजे नाहीतर भाजीचा स्वाद उग्र होतो. 

*** भाजी पूर्ण शिजत आल्यावर शेवटी मीठ आणि तिखट मिसळावे. 

*** पाव आधीपासूनभाजून ठेऊ नयेत, ऐनवेळी भाजावेत. बटर लावून भाजलेले पाव चवीला जास्त चांगले लागतात. 

नैवेद्य (उकडीचे मोदक)

गणनायक गजवदन गणपती म्हणजे संपूर्ण महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत. कैलासपती शंकर आणि आदिमाया पार्वती यांचा पुत्र महागणेश. रिद्धी, सिद्धी या त्याच्या दोघी पत्नी, मयूर वाहनावर आरूढ असलेले कार्तिकस्वामी हे गणेशाचे ज्येष्ठ भ्राता. गणनायक गजाननाचे वाहन आहे एक पिटुकला उंदीर.

गणपतीबद्दलच्या अनेक कथा आणि समजुती प्रचलित आहेत, सर्वजण त्या भक्तिभावाने ऐकतात आणि सांगतात. 

(१ )

गणपती एकदिवस त्यांचे वाहन मूषकावर आरूढ होऊन जात असताना चंद्राने पाहिले आणि त्याला हसायला आले. गणपतीने हसण्याचे कारण विचारले तेव्हा तो चेष्टेने म्हणाला तू असा महाकाय गजानन आणि तुझे वाहन म्हणजे इवलासा उंदीर.. कसे दिसते आहे ते? गणपती बाप्पा रागावले आणि त्यांनी शाप दिला, "तुला तुझ्या सौंदर्याचा इतका गर्व आहे ना? तर रोज तुझ्या मुखाचा क्षय होत जाईल आणि एकदिवस तू दिसेनासा होशील. चंद्र घाबरला, गणेशांची क्षमा मागायला लागला तेव्हा दया येऊन गणपतींनी सांगितले तू एकदिवस दिसेनासा होशील आणि दुसरी दिवसापासून तुझे मुख कलाकलाने दिसू लागेल. तेव्हापासून पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्यंत चंद्राचा क्षय होतो आणि पौर्णिमेपर्यंत त्याचे रूप कलेकलेने प्रकट होऊ लागते. 

(२ ) 

अशी समजूत आहे की भाद्रपद महिन्यातील शुक्लपक्षातील चतुर्थीच्या दिवशी जो चंद्रदर्शन करेल त्याच्यावर खोटा आळ येईल, काहीतरी खोटा कलंक माथी येईल.

श्रीकृष्णांनी एका चतुर्थीच्या दिवशी चुकून चंद्रदर्शन घेतले, आणि त्यांच्यावर चोरीचा खोटा आळ आला होता. प्रसेनजीत राजाकडे असलेला अनमोल स्वयंमत मणी हरवला आणि त्याने आरोप केला की श्रीकृष्णानेच तो चोरला. श्रीकृष्णांनी अर्थात तो मणी शोधला आणि स्वतःवर आलेला कलंक दूर केला. अशी ती कथा 

अशा अनेक कथा, समजुती जनमानसात रूढ आहेत, अनेकजण चतुर्थीला उपवास करतात आणि चंद्रदर्शनानंतर भोजन घेतात. संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी व्रत करणे शुभ आणि फलदायी मानले जाते. 

बुद्धिदात्या गणपतीला नेहमी प्रथम पूजेचा मान असतो. गणपतीला विध्नहर्ता म्हणतात आणि म्हणून शुभकार्याची सुरुवात गणेशपूजनानेच केली जाते. गणपतीला जास्वंदीचे लाल फुल आणि दूर्वा प्रिय आहेत. पूजेमध्ये लाल फुल, २ १ दूर्वांची जुडी आणि २ १ मोदकांचा नैवेद्य अर्पण करण्याची प्रथा आहे. 

महाराष्ट्रामध्ये गणपतीची आठ जागृत देवस्थाने आहेत त्यांना अष्टविनायक असे संबोधले जाते. 

मोरगावचे मोरेश्वर मंदिर, सिद्धटेकचे सिद्धिविनायक मंदिर, पाली येथील बल्लाळेश्वर मंदिर, महाडचे वरदविनायक मंदिर, थेऊर येथील चिंतामणी मंदिर, लेण्याद्री येथील गिरीजात्मक गणेश मंदिर, ओझरचे विघ्नहर गणपती मंदिर आणि रांजणगाव येथील महागणपती मंदिर.

भाद्रपद महिन्यातील चतुर्थी ते चतुर्दशी या काळात गणपती बाप्पाचे पृथीतलावर वास्तव्य असते अशी श्रद्धा आहे. त्या कालावधी मध्ये घरोघरी गणपतीची प्रतिष्ठापना करतात, विधिवत पूजा करून नैवेद्य अर्पण करतात. रोज आरती करून भक्तगणांना प्रसाद दिला जातो. चतुर्दशीच्या दिवशी साग्रसंगीत पूजा, आरती, नैवेद्य आणि प्रसाद करून गणरायांना निरोप दिला जातो आणि पुढच्यावर्षी लौकर या असे आवर्जून आमंत्रण दिले जाते. 

लोकमान्य टिळकांनी पुण्यामध्ये सर्वप्रथम सार्वजनिक गणपती उत्सवाची सुरुवात होती. त्या वेळेस भारतामध्ये ब्रिटिशांची सत्ता होती आणि त्यांच्या विरुद्ध लढा उभारण्यासाठी जनसामान्यांना एकत्र आणण्याकरता ह्या उत्सवाची सुरुवात करण्यात आली होती. गणपतीच्या पूजा आणि आरतीच्या निमित्ताने लोक एकत्र जमत, त्यांच्या मनोरंजनाकरता संगीत, नाटकांचे आयोजन करण्यात येई, त्या द्वारे जनजागृती करण्यात येई. भजन, कीर्तनाच्या माध्यमातून संदेश प्रसारित करण्यात येत असत . स्वातंत्र्य प्राप्तीनांतर देखील सार्वजनिक उत्सवाची प्रथा चालू राहिली आणि आता तिला विराट स्वरूप प्राप्तं झालेले आहे. मंडपात गणेश मूर्तीची स्थापना करून विद्युत रोषणाई, देखावे इत्यादी सादर केले जातात. संगीत, नृत्य, नाटकांचे आयोजन केले जाते, निरनिराळ्या स्पर्धा घेतल्या जातात. एकंदरीत ते दहादिवस उत्सवाचे वातावरण असते. 

पुण्यामध्ये हजारो सार्वजनिक गणेश मंडळे आहेत, त्यात पाच गणपती हे मानाचे म्हणून मानले जातात. कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी ( या दोन्ही देवस्थानाची स्थापना स्वतः शिवाजी महाराज आणि मातोश्री जिजाबाई यांनी केली असा इतिहास आहे) तुळशीबाग गणपती (पेशव्यांचे सरदार तुळशीबागवाले यांचा वाडा आहे आणि तिथे श्रीरामाचे मंदिर आहे ) मंडई गणपती मंडळाची स्थापना शंभर वर्षांपूर्वी झाली आहे. त्या मंडळाची शारदा गणेशाची मूर्ती देखील तितकीच जुनी आहे) आणि केसरी वाडा गणपती ( लोकमान्य टिळकांचा वाडा जेथून केसरी हे वृत्तपत्र प्रकाशित केले जाते). पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात या पाच मानाच्या पूजनाने होते, विसर्जनाच्या दिवशी देखील त्यांचे प्रथम विसर्जन होते. 

नैवेद्यासाठी केले जाणारे उकडीचे मोदक -- 

मोदक हा एक पारंपारिक पदार्थ आहे. काहीवेळा तळणीचे सुद्धा मोदक केले जातात पण नैवेद्यासाठी मात्र उकडीचे मोदक असणे जरुरीचे आहे. उकडीच्या मोदकावर छानसे रवाळ साजूक तूप असल्यास त्याची चव अजूनच खुलते. हा खास करून कोंकणातला पदार्थ, त्यात वापरले जाणारे प्रमुख घटक पदार्थ म्हणजे नारळ, गूळ आणि तांदूळ. अगदी साधा आणि चवदार पदार्थ आहे, त्यात तेल, मसाले इत्यादींच्या वापर केला जात नाही. पाककृतीसुद्धा तशी साधी आणि सोप्पी आहे पण अनुभवी हातांनी केलेल्या मोदकांची चव काही न्यारी असते हे मात्र खरे

                                       
  

साहित्य :- 

      🌺 उकड              🌺 सारण 

तांदुळाची पिठी, चिमूटभर मीठ आणि पाणी           ताजा खोवलेला नारळ, गूळ, लवंग,वेलचीपूड                                                                                                आणि साजूक तूप 

कृती :- 

उकड --

             

एका स्वच्छ कढईमधे पाणी घेतले 🌺  त्यात चिमूटभर मीठ घातले 🌺 पाण्याला उकळी येऊ दिली 
          

  

🌺 पाण्याला उकळी आल्यावर लगेच शेगडी बंद केली आणि  त्यात तांदुळाची पीठी  नीट मिसळून घेतली 🌺 कढईवर झाकण घालून थोडावेळ राहू दिले 🌺 नंतर हाताला सोसवेल इतके गार झाल्यावर पराती मध्ये घेऊन ती पिठी चांगली मळून घेतली आणि ओल्या फडक्याने झाकून ठेवली 🌺

सारण --

                        

🌺 कढईमधे चमचाभर तूप घेतले त्यात दोन तीन लवंगा घातल्या  🌺 तूप थोडे गरम झाल्यावर त्यात खोवलेला नारळ (ओले खोबरे) मिसळले 🌺 नारळ थोडावेळ परतून घेतला.

                

🌺 नारळामध्ये  गूळ मिसळला आणि ते मिश्रण थोडावेळ शिजू  दिले. 🌺 थोडावेळयाने गॅस शेगडी बंद करून तयार झालेल्या सारणामध्ये वेलचीची पूड मिसळली. 🌺

मोदक करण्याची कृती -

🌺 मोदक वाफेवर शिजवायचे/उकडायचे असतात. माझ्याकडे स्टेनलेस स्टीलचे पात्र आहे. ते नसल्यास एका मोठ्या पातेल्यात रोवळी ठेवून मोदक करता येतील. 

                       

🌺 मोदक उकडण्यासाठी एका भांडयात पाणी गरम करायला ठेवले, त्याच्यावर तळाला छिद्र असलेले दुसरे पात्र ठेवले 🌺 त्यावर एक स्वच्छ आणि तलम कापड पसरले.

                      

🌺 तयार केलेल्या उकडीचा एक लहान उंडा (गोळा) करून घेतला 🌺 अंगठ्याने दाबून त्याचा खोलगट आकार तयार केला 🌺 अंगठा आणि तर्जनी मध्ये त्याची कड चिमटवून पाकळ्या तयार केल्या 

                      

🌺 अशी मोदकाची पारी तयार झाली  🌺 त्यामध्ये चमच्याने थोडेसे सारण भरून घेतले 🌺 नंतर अगदी हलक्या हाताने सर्व पाकळ्या एकत्र गोळा  करून  वरच्या बाजूने करून बंद केल्या 🌺 

 

                      

🌺 तयार झालेला मोदक मोदक पात्रामध्ये ठेवून दिला. 🌺 त्या पात्रावर  घट्ट झाकण घालून दहा ते पंधरा मिनिटे मध्यम आचेवर ठेवले 🌺 आणि आता मोदक तयार झाले आहेत.

*** मोदकाची पाककृती सोपी वाटली तरी ती यशस्वी होण्यासाठी अनुभव आणि संयमाची आवश्यकता असते. 🌺 

*** उकड जमणे थोडे अवघड असते कारण त्यात पाणी आणि पिठीचे सुयोग्य प्रमाण आणि ती उकडण्याची आणि मळण्याची वेळ हे फार महत्वाचे असते. 🌺 

*** उकड नीट जमली की मोदक उकडताना फुटत नाहीत म्हणून उकड फार महत्वाची आहे. 🌺 

*** तांदूळाची पिठी पूर्ण थंड होऊ देऊ नये, गरम असतानाच मळून घ्यावी. 🌺 

*** सारण करताना तुपामध्ये दोन तीन लवंगा घातल्याने स्वाद वाढतो. मोदकांमध्ये सारं भरताना त्या लवंगा बाजूला काढाव्यात. 🌺 

*** सारण करताना खोवलेला नारळ तुपावर किंचित परतून घेतला की छान मऊ होतो, नंतर त्यात गूळ घालून शिजवावे. सारण तयार करताना दक्षता घेणे जरुरीचे आहे, ते फार ओले रहायला  नको आणि अगदीच कोरडे सुद्धा नको. 🌺 

*** मोदक शक्यतो लहानच केलेले बरे, दिसायला आणि खाण्यासाठी ते चांगले असतात. 🌺 

*** मोदकावर साजूक तूप (किंचित पातळ केलेले )  जरूर असावे त्यामुळे मोदकाचा स्वाद चांगला होतो. 🌺 

*** मोदक करताना प्रथम जमले नाहीत, फुटले, आकार बिघडला तरी निराश होऊ नये नक्की जमेल कारण "प्रयत्नांती परमेश्वर" . 🌺 

*** मोदकाचे साचेसुद्धा मिळतात, त्याच्या साहाय्याने  केलेले मोदक सुबक आणि एकसारखे दिसतात. 🌺