उपायोग कापडाचा --

मी नेहमीच माझ्या आजीला कपडे शिवताना पाहिलेले आहे. ती बायका आणि मुलींसाठी शिवणकाम शिकविण्याचे वर्ग घेत असे. तिने तिच्या सुरेख हस्ताक्षरामध्ये लिहिलेल्या कपडे शिवण्याच्या कृती आणि नीटस, आखीव अशा आकृत्या असलेल्या वह्या माझ्या चांगल्याच स्मरणात आहेत. शिवण परीक्षा देणारे विद्यार्थी तिच्याकडे मार्गदर्शनाकरता येत असत. पण त्या वेळेस मी काही तिच्याकडे शिवण शिकण्याचा प्रयत्न केला नाही.

माझी शाळा ही फक्त मुलींची शाळा होती त्यामुळे इतर अनेक विषयाबरोबर शिवण ह्या विषयाचा समावेश अभ्यासक्रमात होता. तिथे अगदी प्राथमिक स्वरूपाचे शिवणकाम, विणकाम आणि भरतकाम आम्हाला शिकविले जात असे. शालेय शिक्षण संपल्यानंतर मात्र कधीही माझा या विषयांशी संपर्क आला नाही. 

मी माझे कपडे शक्य असेल तेव्हा तयार कपडे विकत न घेता शिंप्याकडून शिवूनच घेत असे. एक नावाजलेले आणि उत्कृष्ट शिलाई करणारे दुकान होते (अजूनही आहे) आणि अनेक वर्षे मी तिथेच माझे कपडे शिवण्याकरता जात असे. पुढे साडी नेसणे सुरू झाल्यावर देखील साडीचे फॉल, पिको, ब्लाउज इत्यादीकरता मी तिथेच जात असे. पण काही काळानंतर मला असे वाटले की मला पाहिजे तसे काम करून मला मिळत नाही आणि माझी कापडे वाया जात आहेत. रेडिमेड कपडे विकत घेण्याचा पर्याय उपलब्ध होताच पण मला वाटले की साधे साधे कपडे मी सुद्धा शिवू शकेन की. परंतु ती कल्पना सत्यात येण्यासाठी बराच कालावधी जावा लागला. 

मला माझे शिवण मशीन विकत घ्यायचे होते पण मी त्याचा वापर किती आणि कसा करू शकेन याबाबत साशंक होते. शेवटी धीर करून एक मशीन विकत घेतले मला वाटते ते वर्ष होते इ.स. २०१४. मला माझे कपडे स्वतः शिवायचे होते. आधी कागदावर आखून बघितले मग अगदी साधेसे कापड विकत आणले आणि माझ्या शिवणकामाची सुरुवात केली. सुरुवातीला मी आजी कशी शिकवीत असे किंवा माझी आई कशी कपडे शिवत असे ते आठवून त्या प्रमाणे करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. थोडेफार जमू लागले होते. त्यानंतर इथल्या (सिंगापूर) ग्रंथालयामधे मला काही पुस्तके मिळाली त्यात दिलेल्या कृती प्रमाणे करण्याचा प्रयत्न केला. नंतर मी काही व्हिडिओ पाहिले त्यात काहीजणी मोजमापे कशी घ्यायची? कापडावर कशी आखायची? इत्यादी सारे काही शिकवीत होत्या. मग काय मला जणूकाही घरच्याघरी शिकवणी मिळाली. 

अजूनही मी माझ्या प्रयोगाकरता साधी स्वस्तातील कापडे वापरत होते पण आता मला आत्मविश्वास आला होता. मुख्य म्हणजे शिवणयंत्र वापरणे जमायला लागले होते. साधे, रोजच्या वापरातले कपडे मी आता व्यवस्थित तयार करू शकत होते. हे सारे करताना उरलेल्या कापडांचा साठा जमा होऊ लागला. तसेच काही नवीन पण निरुपयोगी झालेले कपडे माझ्याकडे होते जे आधी मी टाकून देत असे. आता माझ्याकडे मशीन होते आणि त्याचा वापर करून मी त्या कापडाच्या वस्तू तयार करू शकत होते. अनेक गृहोपयोगी वस्तू मी शिवत होते जसे पिशवी, ऍप्रन, पडदे, अभ्रे, चेअर कव्हर, कुशन कव्हर, टेबल, पंखे वगैरे वस्तूंसाठी कव्हर्स असे अनेक प्रकार. पूर्वी माझ्या घरात एक आराम खुर्ची होती काही काळानंतर त्याचे लेदर कव्हर असंख्य ठिकाणी फाटले होते (कसे माहिती नाही) आणि आतला फोम बाहेर दिसत होता. त्या खुर्चीसाठी गादी आणि संपूर्ण कव्हर मी शिवले. त्यासाठी माझ्याकडच्या काही चादरी वापरल्या (पुण्यामध्ये विकत घेतलेल्या) आणि जुन्या झालेल्या उशी मधील फोम आणि कापूस असे सारे काही वापरले. त्या खुर्चीचे नूतनीकरणच केले म्हणा ना. 

हे सारे प्रयोग करताना मला भरपूर वेळ द्यावा लागतो पण तो वेळ वाया गेला असे काही मला वाटत नाही. माझ्यासाठी शिवणकाम हे केवळ छंद किंवा टाईमपास राहिलेले नाही तर जीवनोपयोगी काम झालेले आहे. ज्या वस्तू विकत घेण्याकरता आधी मी दुकाने धुंडाळत होते त्या मी स्वतः घरी तयार करू शकेन असा विश्वास वाटतो. अर्थात अजूनही काहीवेळा घरी कापड आणून कपडे अथवा वस्तू तयार करण्यापेक्षा दुकानांमध्ये मिळणाऱ्या वस्तू स्वस्त मिळतात असे लक्षात येते. ते गणित काही अजून नीट जुळत नाही. पण याचे कारण मला वाटते की दुकानांमधील कपडे, वस्तू खूप मोठ्या प्रमाणात तयार केल्या जातात आणि त्याकरता लागणारे साहित्य त्यांना स्वस्त दरामध्ये उपलब्ध होऊ शकते म्हणून असणार. 

तर अशी आहे माझ्या शिलाई प्रयोगांची कहाणी. मधली दोनतीन वर्षे शिवणमशीनचा वापर खूप कमी झालेला आहे त्याचे कारण म्हणजे माझी आजारपणे आणि घरातील अनंत अडचणी. त्यामुळे आता मी लहान सहान वस्तूंकडे लक्ष द्यायला सुरुवात केली आहे. कमी वेळ, कमी श्रम आणि थोडे साहित्य वापरून त्या वस्तू तयार करता येतात. त्यातही मला खूप नव्या शक्यता दिसून येत आहेत. आता कापडी बटवा ही किती साधी वस्तू आहे ना? पण त्यातही वेगळ्या कल्पना वापरल्या तर कितीतरी वैविध्य आणणे शक्य आहे ते दिसते आहे. रोजच्या वापरातली आणि अत्यंत उपयोगी असलेली पाकिटे, पाऊच (मराठी भाषेत काय म्हणायचे माहिती नाही) तयार करताना सुद्धा ते लक्षात येते आहे. पिशवी आणि पर्स या तर अत्यंत गरजेच्या वस्तू आहेत. दैनंदिन व्यवहारामध्ये अनेक प्रकाराच्या, आकाराच्या पिशव्यांची जरूर लागते. प्लास्टिक पिशव्या सर्वत्र मिळतातच पण त्यांचा पुनर्वापर करणे शक्य नसते आणि त्या पर्यावरणासाठी घातक आहेत असे सर्वजण सांगत असतात. कागदी पिशव्या, पेट्या हे सांभाळणे अवघड असते आणि तितकेसे सुरक्षित सुद्धा नसते. कापड हा त्या साठी सर्वोत्तम पर्याय मला वाटतो. कापडाचा अनेकदा वापर करणे शक्य आहे, साबण पाणी वापरून स्वच्छ ठेवता येते, दुरुस्त करणे सोपे आहे आणि वापरणे सुरक्षित आहे. 

मी काही बटवे, पिशव्या, पर्सेस शिवण्याचा प्रयत्न करीत आहे आणि काही प्रमाणात त्यात सफलता मिळते आहे. त्या प्रयोगाची माहिती आणि तयार केल्या वस्तूंचे प्रदर्शन --- 

या सर्व वस्तू मी स्वतः तयार केलेल्या आहेत. त्या तयार करताना मी माझे अनुभव, माझे कौशल्य आणि आंतरजालावर उपलब्ध असणाऱ्या चित्रफिती पाहून मिळालेली माहिती यांचा वापर केला आहे.  अगदी साध्या, सहज जमू शकतील अशाच या सगळ्या वस्तू आहेत. मला अजूनही वेगळ्या प्रकाराच्या वस्तू तयार करायच्या आहेत. माझ्याकडे उपलब्ध असणारे साहित्य, माझा वेळ आणि माझे आरोग्य यांची साथ मिळाली तर तेही शक्य होईल.