दिवाळी फराळ (५)

- सत्तूचे लाडू -

दिवाळीच्या फराळाचे ताट पूर्ण भरलेले असे छान दिसते ना? पण त्या ताटातले पदार्थ तयार करण्याकरता पुष्कळ मेहनत घ्यावी लागते. अर्थात दिवाळीचा फराळ तयार करण्याची प्रक्रिया आनंददायी असते. पूर्वी वर्षातून एकदाच म्हणजे फक्त दिवाळीतच फराळाचे पदार्थ तयार केले जात असत. आजकाल वर्षभरात कधीही हे सर्व पदार्थ बाजारात उपलब्ध असतात, पण तरीही दिवाळीच्या दिवशी त्यांना खास महत्व प्राप्त होते. फराळाच्या ताटात चकल्या, कडबोळी,  चिरोटे, अनारसे, करंज्या असेही काही पदार्थ असतात. पूर्वी हे सगळे पदार्थ घरोघरी तयार होत असत. भाजणी भाजण्याचे, करंज्या तळण्याचे  सुवास सर्वत्र दर्वळू लागले की दिवाळीची चाहूल लागत असे. 

आधी घरामध्ये माझी आई हे सर्व पदार्थ तयार करीत असे, आता ते करण्याची जबाबदारी माझ्याकडे आली आहे.  दरवर्षी मी मला जमतील तितके पदार्थ करायचा प्रयत्न करीत असते. त्या प्रक्रियेमध्ये  घरातील सभासद सहभागी झाले तर उत्साह द्विगुणित होतो.  या वर्षी सचिनने, तो  सत्तूचे लाडू करणार आहे असे जाहीर केले आणि मी अर्थातच त्याला सहर्ष पाठींबा दिला. अतिशय सुबक, पौष्टिक आणि चवदार लाडू त्याने केलेले आहेत. खरंच, तुम्हीच बघा  --- 

सत्तूचे पीठ म्हणजे भाजलेल्या धान्याचे पीठ, काहीवेळा एकपेक्षा अधिक धान्येसुद्धा वापरतात. इथे लाडूसाठी चण्याच्या सत्तूचे पीठ वापरले आहे आणि साखरे ऐवजी गूळ वापरलेला आहे. चव खरोखरीच अप्रतिम झालेली आहे. 

लाडूसाठी वापरलेले साहित्य : (चण्याचा) सत्तू, साजूक तूप, गूळ, सुकामेवा, वेलचीपूड 

कृती: (१) सत्तूचे पीठ  साजूक तूप घालून भाजून घेतले. 

       (२) सुकामेवा तुपावर परतून घेतला आणि त्याचे अगदी                         बारीक तुकडे केले. 

       (३) गूळ  किसून घेतला, त्यात थोडे पाणी आणि तूप घालून तो विरघळेपर्यंत गरम केला. 

    (४) पातळ केलेला गूळ आणि बारीक केलेला सुकामेवा सत्तूमध्ये  मिसळला. 

       (५) मिश्रण थंड झाल्यावर त्याचे लहान आकाराचे लाडू वळले. 

दिवाळी फराळ (४)

-नारळीपाकातील रव्याचे लाडू- 

लाडू हा कुणालाही आवडणारा चवदार आणि पौष्टिक असा खाद्य पदार्थ आहे. महाराष्ट्रांमधे खूप वेगेवेगळ्या पदार्थांचे लाडू केले जातात जसे - रवा, बेसन, मूग, दाण्याचा कूट, कणिक, डिंक, हळीव. मोतीचूर आणि असे कितीतरी. सणासुदीला किंवा काही कारणपरत्वे केले जाणारे हे लाडू. तसे रोजच्या सामान्या दिनक्रमात देखील उरलेल्या पोळ्यांचा चुरा  करून केलेले लाडू सगळ्यांनाच आवडतात. माझ्या बाबांनी सोळा सोमवारचे व्रत केले होते. हे व्रत फार अवघड असे म्हणतात, काहीजण तर निर्जळी उपवास करतात. तर त्या व्रताच्या उद्यापनाला प्रसाद म्हणून, कणकेचे गाकर करतात आणि ते कुस्करून त्यात तूप आणि गूळ मिसळून त्याचे लाडू केले जातात. तर असे हे बहुगुणीं लाडू. त्याची कृती पाहून वाटते किती सोप्पी आहे? पण नाही बरं का, करून बघितले तर समजेल. 

दिवाळीच्या फराळासाठी मी नेहमीच रव्याचे आणि बेसनाचे लाडू करते. या वर्षी बेसन ऐवजी सत्तूचे लाडू केले आणि ते मी नाही सचिनने. त्याचीही पाककृती इथे देतेच आहे, प्रथम रव्याचे लाडू. 

लाडू हा अर्थातच गोड चवीचा पदार्थ आहे परंतु साखरेचे प्रमाण कमीजास्त केले जाऊ शकते. लाडूची पाककृती यशस्वी होण्याकरता महत्वाचे असते ते म्हणजे साखरेचा पाक करणे. पाक जमला की  लाडू बिघडण्याची सहसा शक्यता नसते. 

लाडूच्या पाककृतींची ध्वनिचित्रफीत -- बघा सदाबहार, स्वादिष्ट लाडू कसे जमले आहेत ते? 

** लाडू करण्याकरता बारीक रवा वापरावा, जाड रव्याचे लाडू तितकेसे चांगले होत नाहीत. 

** नारळ न वापरताही रव्याचे लाडू करतात आणि चवीलाही चांगले लागतात. 

** लाडूसाठी एकतारी पाक असायला पाहिजे अन्यथा लाडू फसतो. 

** रव्यामध्ये पाक मिसळल्यावर मिश्रण पूर्ण थंड होऊ द्यावे, ते कोरडे आहे असे वाटल्यास थोडे दूध त्यात मिसळावे. पाक पुरेसा असल्यास दुधाची गरज लागत नाही. 

** लाडू वळताना हाताला थोडे तूप लावावे. 

** मी मध्यम आकाराचे लाडू केले आहे, यापेक्षा लहान केले तरी चालतील. शक्यतो फार मोठे लाडू करू नयेत. 

** लाडू तयार झाल्यावर दोन तीन तास ते पारातीमध्ये झाकण न घालता ठेवावेत आणि नंतरच डब्यामध्ये भरून ठेवावेत. 

दिवाळी फराळ (३)

 - शंकरपाळे - 

या पदार्थाला शंकरपाळे असे नाव का मिळाले असेल?  माहिती नाही.  कदाचित 'साखपाळे' असे नाव असेल आणि त्याचे बोलीभाषेमध्ये अपभ्रंश होऊन 'शंकरपाळे' झाले असेल. 

पूर्वी स्त्रिया त्यांच्या पतीचे नाव उच्चारित नसत, त्यामुळे जिच्या पतीचे नाव शंकर असेल ती या पदार्थाला "इकडचे" पाळे म्हणत असावी असा एक (काहींच्या काहीच) विनोदसुद्धा फार प्रचलीत आहे. 

काही का असेना, आपल्याला नावाशी काय करायचे आहे? तसेही कुणी थोर लेखकाने म्हणे म्हणले आहेच  की "नावात काय आहे?" (बिच्चारा जुन्या जमान्यातील लेखक, वर्तमान काळात असे कुणी म्हणणार नाही ... पण ते असो!)  आपला मतलब पदार्थाशी आणि त्याच्या चवीशी, नाही का? 

तर हा पदार्थ खरोखरीच गुणी आहे, अगदी गोडमिट्ट नसल्याने साखरेचे वावडे असलेल्यांना चालतो आणि जरा गोडसर असल्याने (माझ्यासारख्या) गोडखाऊ लोकांना देखील आपलासा वाटतो. खारे  शंकरपाळे देखील करतात काही जण, पण मी गोडच केले.  (का माहिती नाही) यावेळी पद्धत जरा वेगळी वापरली, एका पुस्तकामधे वाचून पण तरीही शंकरपाळे चांगलेच झाले आहेत. 

पाककृतींची ध्वनिचित्रफीत  : - 

** शंकरपाळे करताना मैदा उत्तम प्रतीचा वापरावा. 

** तळण्याकरता रिफाईंड तेल वापरले तरी चालते. 

** शंकरपाळे फार मोठे कापू नयेत. 

** शंकरपाळ्यांचा पारंपारिक आकार वेगळा असतो पण चौकोनी केले तरी चालतात. 

** साखर आवडीनुसार कमी जास्त घ्यावी. 

** तळताना शंकरपाळे आतून कच्चे राहणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. 

** शंकरपाळे गार झाल्यावर हवाबंद डब्यात साठवावेत. 

दिवाळी फराळ (२)

- चिवडा - 

चिवडा आमच्या घरातील all time favourite असा पदार्थ आहे. कधीही आणि कितीही केलेला चालतो आणि लगोलग संपतोही. तसे चिवड्याचे अनेक प्रकार आहेत -- भाजक्या  पोह्यांचा चिवडा, मक्याचा चिवडा, बटाट्याच्या किसाचा उपासाचा चिवडा, साबुदाण्याचा चिवडा असे कितीतरी.  मी करणार आहे पातळ पोह्यांचा चिवडा आणि त्यात थोडे चुरमुरेही वापरणार आहे. चिवडा चवदार असला तरी करायला खूप वेळ लागतो. अतिशय काळजीपूर्वक करायला लागतो कारण जरा इकडचे तिकडे  झाले तरी त्याची चव बिनसते. चिवडा करायला साहित्य भरपूर लागते आणि त्याची साठवणही काळजीपूर्वक करायला लागते नाहीतर तो सादळतो.  

चिवड्याची पूर्ण पाककृती लिहिण्याऐवजी मी त्याची ध्वनिचित्रफीत तयार केलेली आहे आणि चिवडा अर्थातच अप्रतिम झालेला आहे. 

** चिवड्यासाठी पोहे आणताना ते पात्तळ पोहे आहेत याची खात्री करून घ्यावी. 

** दाणे नीट भाजून, सोलून मग ते तळायचे म्हणजे चिवड्यात त्याची चव चांगली लागते.

** खोबऱ्याचे अगदी पात्तळ काप करायचे. 

** काजू अख्खे न वापरता त्याच्या अर्ध्या पाकळ्या करून घ्यायच्या. 

** तेल उत्तम प्रतीचेच वापरावे कारण चिवडा तयार करताना त्यात भरपूर तेल जाते, ते कमी प्रतीचे वापरले तर आरोग्यासाठी  चांगले नाही. 

** चुरमुरे नसले तरी चालतात पण असले तर चिवड्यातले जास्तीचे  तेल शोषतात हा एक फायदा असतो. 

** चिवड्यावर कांदा, टोमॅटो आणि थोडी कोथिंबीर बारीक चिरून पसरली तर चिवड्याचा स्वाद दुणावतो. 

दिवाळी फराळ (१)

- शेव -  

दिवाळीचा आनंद, उत्साह घरोघरी दिसून येतो.  पणत्या, रांगोळ्या, फुलांच्या माळा, आकाशदिवे सर्वत्र दिसत असतात. घरोघरी दिवाळीकरता विशेष पदार्थ करण्याची लगबग असते. मी मला जितके जमतील तितके पदार्थ करण्याचा दरवर्षी प्रयत्न करत असते. मागची दोन वर्षे मात्र ते शक्य झाले नव्हते. आरोग्याच्या असंख्य तक्रारीने मी त्रस्त होते. दिवाळीचा उत्साह माझ्यापर्यंत येऊ शकत नव्हता. यावर्षी देखील त्रास अडचणी आहेतच पण तरीही ठरवले, जमेल तितके पदार्थ करायचे. 

सर्वात पहिल्यांदा मी अगदी सोप्पा आणि कमी कष्ट लागतील असा पदार्थ करायचे ठरवले -- तो म्हणजे  शेव. 

फरसाण, शेव हे पदार्थ जास्तकरून भेळ, पाणीपुरी, मिसळ अशा चटपटीत पदार्थांबरोबर चांगले लागतात. 

तर ती शेव कशी केली याची ही  ध्वनिचित्रफीत -- (खरं सांगते - छान कुरकुरीत आणि  चवदार झाली आहे) 

**  शेव हा पदार्थ करायला सोप्पा आहे, वेळही कमी लागतो. 

** शेव करताना मी लसूण आणि ओवा वापरला आहे पण ते न वापरता केलेली शेवसुद्धा चांगलीच  लागते. 

** शेव तळताना तेल चांगले गरम करूनच तळावी अन्यथा ती मऊ होते आणि चव चांगली लागत नाहो. 

** याहून बारीक शेव हवी असेल तर आणखी बारीक भोकाची चकती वापरावी. 

**  दुसरी पद्धत :-  शेवेचे पीठ पातळ भिजवून बारीक भोकाच्या भांड्यातून किंवा गाळण्यातून कढईमधे सोडली जाते. 

** शेव थंड झाल्यावर लगेचच हवाबंद डब्यामध्ये ठेवावी. 

दिवाळी

           

घनदाट तमाच्या तीरी -- तेजाच्या लक्ष ओळी ||

नाजूक, मोहक ज्योती -- आसमंत उजळती |

प्रकाश सुखाचा देती -- आकाशदीप घरोघरी |

रंग रांगोळीचे खुलती -- येई आनंदा भरती |

पखरण फुलांची जणू -- मीलन रंग-गंधांचे |

हास्याचा नाद भरे -- घराघरातून, मनामनातून |

वर्षा सुख-समृद्धीची -- करी आपुल्या जीवनी |

दुःख, दैन्य दूर सारे -- ही दिवाळी, ही दिवाळी |

तर अशी ही दिवाळी. दिवाळी म्हणल्यावर आठवतात त्या असंख्य मातीच्या पणत्या, दारावर झुलणारे आकाश कंदील, फुलापानांच्या तोरणाने सजलेली प्रवेशद्वारे , दारासमोरच्या रंगीत रांगोळ्या, फटाक्यांचा आवाज आणि धूर आणि अर्थातच दिवाळीचा फराळ. संपूर्ण भारतात हा दीपोत्सव साजरा होत असतो. अंधारात लखलखणाऱ्या पणत्या आणि आकाशकंदिलांनी आसमंत उजळलेला असतो. 

वसुबारस हा दिवाळीचा पहिला दिवस, त्या दिवशी सवत्सधेनूचे पूजन करण्याची प्रथा आहे. दिवाळीची सांगता तुळशीविवाहाने होते. वसुबारसचा दिवस म्हणजे द्वादशी त्याच्या दुसऱ्या दिवशी साजरी होते धनत्रयोदशी किंवा धनतेरस. धनत्रयोदशीच्या दिवशी वैद्यराज धन्वंतरीची पूजा करून उत्तम आरोग्य लाभावे यासाठी प्रार्थना केली जाते. त्यानंतर येते ती नरकचतुर्दशी . भगवान श्रीकृष्णांनी समस्त पृथ्वीवासीयांना छळणाऱ्या नरकासुराचा वध केला तो हा दिवस. दुष्ट शक्तीचा विनाश होऊन सत्प्रवृत्तींचा विजय झाला अशी श्रद्धा आहे. नरकचतुर्दशी नंतरचा दिवस लक्ष्मीपूजनाचा. धनधान्याची समृद्धी यावी म्हणून लक्ष्मीदेवीची पूजन केले जाते. त्यानंतर येते ती बलिप्रतिपदा -- भगवान विष्णूंनी, वामनावतार धारण करून त्रिखंडाचे राज्य जिंकून तिन्ही लोकीचे स्वामित्व मिरविणाऱ्या बळीची पाताळलोकामधे पाठवणी केली, तो हा दिवस. हाच दिवस दिवाळी पाडवा म्हणून साजरा केला जातो. पाडव्याच्या दिवशी पत्नी पतीचे औक्षण करून त्याचे आयुष्यमान वृद्धिंगत व्हावे अशी प्रार्थना करते. घरातील लहानथोरांचे संगोपन आणि सेवा करणाऱ्या गृहलक्ष्मीला म्हणजे पत्नीला पतीने काही भेटवस्तू देण्याची प्रथा आहे. त्यानंतरचा दिवस भाऊबीजेचा, त्याला यमद्वितीया असेही म्हणतात. हा दिवस बंधू भगिनींचा दिवस असतो. बहीण तिच्या भावाचे औक्षण करून त्याला दीर्घायुष्य प्राप्त व्हावे अशी प्रार्थना करते आणि भाऊ त्याच्या बहिणीला ओवाळणी देत असतो. दिवाळीची सांगता तुळशी विवाहाने होते. या दिवशी तुळशीचे पूजन केले जाते. 

असतो माsसद्गमय । तमसो माsज्योतिर्गमय ।

अर्थ: - सत्याचा साक्षात्कार होताच असत्याचा विलय होतो (आणि त्याचप्रमाणे) ज्योतीचा प्रकाश पसरताच  अंधार पराभूत होतो (नाहीसा होतो). 

असे आपल्या दृष्ट्या पूर्वजांनी सांगितले आहे. दिवाळीच्या सर्व प्रथा हाच संदेश प्रसारित करीत असतात

दिवाळीचे दिवस आणि त्यांच्या अनेक कथा आहेत, प्रत्येक दिवसाचे वेगळे महत्वही आहे. वाईटावर, चांगुलपणाचा विजय हा संदेश मात्र यातून नक्कीच मिळत असतो. दिवाळीच्या दिवसांमध्ये जशी घरादाराची सफाई, रंगरंगोटी करतात तशीच मनातली किल्मिषे झटकून टाकायची असतात. निराशेचा अंध:कार दूर सारून आशेचा दीप उजळायचा असतो. दुःख, दैन्य, अनारोग्य यांचा पराभव करण्यासाठी नव्या जोमाने प्रयत्न करायचे असतात.  वाईटातून चांगले घडवायचा निश्चय करणे हीच खरी दिवाळी. 

शुभ दीपावली !!! 

***