टाकाऊतून काहीतरी उपयुक्त

 घर म्हणले की तिथे पसारा असणारच. दैनंदिन असंख्य वस्तू घरामध्ये जमा होत असतात, त्यातल्या काही उपयोगी असतात, काही कधीतरी उपयोग होईल म्हणून ठेवलेल्या असतात तर काहींचा उपयोग नसला तरी त्याची योग्य व्यवस्था  करण्याकरता पुरेसा वेळ दिला नसल्याने तशाच पडून असतात. काही वस्तू जुनाट असल्या तरी काही कारणाने जपलेल्या असतात. घरात जितके सदस्य तितक्याच त्यांच्या वस्तू. या सर्व वस्तूंचे व्यवस्थापन करणे जिकिरीचे असते. हवी ती वस्तू वेळेला मिळणे हे जरुरीचे असते पण ते प्रत्येक वेळेला शक्य होतेच असे नाही आणि याचे कारण म्हणजे व्यवस्थापनाचा अभाव. घरात जागा आहे म्हणून वस्तुसंचय करणे योग्य नाही आणि जागा नाही म्हणून जरुरीच्या वस्तूंनादेखील बाहेरचा रस्ता दाखविणे योग्य नाहीच. 

लहानमोठ्या जरुरीच्या वस्तुंना ठराविक जागा असेल तर वस्तूंची शोधाशोध करण्यासाठी जाणऱ्या वेळेची बचत होते. ठराविक जागेवरच वस्तू ठेवण्याच्या सवयीने दरवेळेला त्या वस्तुकरता जागा शोधायची गरज भासत नाही. नेहमी लागणाऱ्या वस्तूंकरता प्लास्टिक ट्रे किंवा डबे बाजारात उपलब्ध असतात. पण आपल्याला आणखी एका चांगला आणि पर्यावरणपूरक असा पर्याय उपलब्ध आहे . 

आपण वेळोवेळी  कारणपरत्वे तर कधी विनाकारणसुद्धा खरेदी करत असतोच. खरेदी केलेल्या वस्तू  कागदी पुठ्ठयाच्या खोक्यामध्ये तर कधी कागदी पिशव्यांमध्येसुद्धा मिळतात. ती खोकी किंवा पिशव्या नंतर फेकूनच दिल्या जातात म्हणजे वायाच जातात. (इथे सिंगापूर मध्ये ज्याचा पुनर्वापर करणे शक्य आहे अशा वस्तू जमा करण्याकरता जागोजागी कंटेनर्स ठेवलेले  असतात. कचऱ्यामध्ये टाकण्याऐवजी  घरातला  टाकाऊ पण पुनर्वापर करण्यायोग्य कचरा त्यात टाकला जातो) तर अशा साहित्याचा वापर करून साठवणुकीसाठी लागणारे डबे/बॉक्सेस आपण तयार करू शकतो. म्हणजे अक्षरश: कचऱ्यातून काहीतरी उपयोगी वस्तू तयार होऊ शकते. कसे ते पाहूया -- 

काही बटवे

कापडी पिशवी किंवा बटवे वापरण्याची पद्धत खरे तर जुनी, परंतु सध्याच्या प्लास्टिक युगामध्ये ती जरा मागे पडली आहे. पर्यावरणाबद्दल जागरूकता जशी निर्माण होऊ लागली तसे "जुने ते सोने"  याची नव्याने खात्री होऊ लागली.

भारतीय स्त्रिया बटवे नेहमीच वापरत असतात. आजकाल कुठल्या संमेलन, समारंभामध्ये पाचवारी अथवा नऊवारी साडी नेसून  आलेल्या स्त्रिया त्या पेहेरावाला शोभेल म्हणून बटवे मिरवताना दिसतात. परंतु बटवा फक्त मिरवण्यासाठी नाही तर एक उपयोगी वस्तू आहे. "आजीचा बटवा" तर सर्वांनाच माहिती असतो. त्या जादुई बटव्यातून अनेक लहानसहान व्याधींवर हमखास औषधे उपलब्ध असतात. 

बटव्याचे अनेक प्रकार आहेत. काही बटवे साधेसुधे तर काही भरपूर सजवलेले असतात. मी जेव्हा सुईधागा घेऊन कापडावर प्रयोग सुरु केले तेव्हा बटवा करून बघायचे ठरवले. सुरुवातीला साधे आणि सोप्पे बटवे करायचे निश्चित केले. बटवा तयार करण्यासाठी मी साधे सुती कापड वापरले आहे. हेच बटवे रेशमी, सॅटीन किंवा खणाचे कापड वापरून केले, त्याला गोंडे लावून किंवा रंगीबेरंगी  मण्यांनी सजवले की आकर्षक, फॅशनेबल आणि exotic की  काय म्हणतात ना -- तस्से दिसतील. कापड वापरून केलेले असल्याने त्याची ठेवरेव अगदीच सोप्पी. 

अनेकप्रकारे त्याचा उपयोग करता येईल.  सणासुदीला किंवा लग्न, मुंजीमध्ये काहीजण पाकिटात पैसे घालून देतात त्या ऐवजी छानसा बटवा देता येईल. संक्रान्तीची वाणे  वाटायला त्याचा उपयोग होऊ शकेल. लहानसहान दागिने त्यात सुरक्षित राहू शकतात. मी तर पुण्याला गेले असताना माझी महिनाभराची औषधे देखील एका बटव्यात ठेवली होती. तर असा बहुउपयोगी बटवा करून पाहिला नाहीत तरी वापरून मात्र निश्चित पहा. 

माझ्या प्रयोगांची ध्वनिचित्रफित तयार केली आहे (मला जशी जमली तशी कारण तांत्रिक ज्ञानाचा अभाव). अजूनही काही प्रकारचे बटवे करून बघणार आहे त्याच्याही चित्रफीती करीनच. 

अजून काही बटवे केले आहेत त्याची चित्रफीत.... 

      

 

बटवा तयार करणे अगदीच सोप्पे आहे. कापड आणि ते वापरून काही उपयोगी वस्तू तयार करण्याची इच्छा, याची फक्त जरूर असते. 

** बटवा तयार करताना त्याचा वापर कशासाठी करायाचा आहे त्या नुसार आकार आणि प्रकार निश्चित करावा. 

** बटव्याचे तोंड बंद करण्याकरता चेन, बटणे, वेल्क्रो वगैरे जरूर नसते. 

** बटवा वापरायला सुलभ आणि दिसायला छान असतो.

***

साधी उपयोगी कापडी पिशवी

रोजच्या जीवनक्रमात घडोघडी जरूर भासते अशी पिशवी. बाजारहाट करताना विकत घेतलेल्या वस्तू घरी आणण्यासाठी पिशवी लागते, शाळा, कॉलेज मध्ये जाताना वह्या, पुस्तके, डबा, पाण्याची बाटली आणि इतरही काही नेण्यासाठी दप्तरे, पिशव्या लागतातच. नोकरदारांना देखील पर्स, पिशवी, बॅग यांची जरूर भासतेच. 

जुन्या काळात सर्वजण कापडी पिशवीचाच वापर करीत असत. मला आठवते आमच्याकडे वाणीसामान घेऊन येणारा त्या वस्तू कापडी पिशवीतूनच आणायचा, डाळ, तांदूळ वगैरे कागदी पुड्यामध्ये यायचे, खरेदीसाठी जाताना, भाजी वगैरे आणण्याकरता जाताना कापडी पिशवी नेणे  अपरिहार्य असे कारण त्यावेळेस प्लॅस्टीकच्या पिशव्या मिळतच नसत. 

कालांतराने सर्वत्र प्लॅस्टीकचा   मुक्त वापर सुरु झाला. प्लॅस्टीक  टिकाऊ असते, स्वच्छ असते, जपून ठेवण्याची आवश्यकता नाही आणि सोयीस्कर इत्यादी गुणवर्णन ऐकू येत असत. आता प्लॅस्टीकच्या अती वापरामुळे पर्यावरणाला असलेला धोका लक्षात आल्यावर परत एकदा कागद आणि कापडाचे महत्व कळायला लागले आहे.

काही वर्षांपूर्वी पुण्यामध्ये  प्लॅस्टीक बॅग वर बंदी घालण्यात आली ... म्हणजे काही विशिष्ट प्रकारच्या पिशव्यांवरच. पण त्याचा परिणाम सर्वत्र दिसू लागला होता.  भाजीवाला प्लॅस्टीक बॅग देईनासा झाला. साधी केळी किंवा पेरू आणताना पिशवी नसेल तर रुमालात बांधून आणण्याची वेळ आली होती. वाणीसामान आणायचे असल्यास कापडी पिशवी असायलाच हवी अशी परिस्थिती आली होती. मोठ्या दुकानांमध्ये पिशवीसाठी अधिक पैसे द्यावे लागतात. होम डिलिव्हरी वाले देखील "bag   not  required " असा पर्याय द्यायला लागले. एकूण काय बाहेर कुठेही जाताना एखादी पिशवी जवळ बाळगणे आता गरजेचे झाले आहे.  

मी माझ्याकडे असलेले कापड वापरून कापडी पिशव्या शिवणे सुरु केले ... आणि लक्षात आले की त्याचा मला फायदाच होतो आहे. केवळ विरंगुळा याव्यतिरिक्त आणखी काही साध्य होते आहे जसे की  माझ्या गरजेनुसार आणि आवडीनुसार  कापडी पिशव्या माझ्यासाठी आता उपलब्ध होऊ शकतात. त्याकरता मला बाजारात जायची गरज भासत नाही. पैशांची बचत होते, टाकाऊतून टिकाऊ प्रकल्पाला भरपूर सामग्री मिळते. 

मी आज एक साधी, सोप्पी कापडी पिशवी शिवली आहे .. अल्पमोली आणि बहुउपयोगी.  नुसते वर्णन करण्यापेक्षा  प्रात्यक्षिक दाखवलेले चांगले म्हणून एक ध्वनिचित्रफीत तयार केली आहे. 

अजून एक कापडी पिशवी आहे. प्रवासाला जाताना नक्कीच उपयोगी आहे. रोजच्या आयुष्यात आपण अनेक वस्तू वापरत असतो. घरामध्ये त्यांच्यासाठी विशिष्ट जागादेखील राखून ठेवलेल्या असतात. जेव्हा दुसरीकडे कुठे जाऊन राहण्याचा प्रसंग येतो तेव्हा या सर्व वस्तू कशा न्यायच्या असा प्रश्न येतो. काहीजण जिथे जाणार असतील तिथे जरुरीच्या वस्तू विकत घेतात तर काहीजण इतर कुणाकडून उधार घेऊन वापरतात. या दोन्ही पर्यायापेक्षा तिसरा पर्याय मला योग्य वाटतो, तो म्हणजे ज्या अतिशय जरुरीच्या आहेत त्या वस्तू स्वतःबरोबर घेऊन जाणे. यामुळे जास्ती पैसे खर्च होत नाहीत आणि इतर कुणाकडून वस्तू उधार मागण्याचा प्रसंग टळतो. अशावेळेस अशा प्रकारची बॅग उपयोगी असते. बघा तुम्हीच -- 

** पिशवी शिवण्यासाठी जाडसर सुती कापड वापरलेले चांगले. 

** पिशवीचा वापर कशासाठी करायचा आहे त्यानुसार कापड निवडावे, उदा. जड वस्तू नेण्याकरता पिशवी हवी असेल तर चांगले जाडसर कापड निवडावे. 

** पिशवीचा आकार किती हवा त्यानुसार  कापड कापून घ्यावे. कापताना कापड सरळ रेषेत कापले जाईल याची काळजी घ्यावी. 

** पिशवीच्या आकाराप्रमाणे बंदाची (हॅन्डल) लांबी ठरवावी.

** पिशवीला बंद लावताना दोन्ही बाजूने समान अंतर आहे याची खात्री करावी नाहीतर पिशवीचा समतोल बिघडतो. 

** गरजेनुसार पिशवीला खिसे (कप्पे) शिवता येतील.

** हवे असल्यास आतल्या अथवा बाहेरच्या बाजूस कापडी कप्पे/खिसे  शिवता येतील. 

** पिशवीच्या शिवणी फार कडेने घालू नयेत.  त्या एकसंध सरळ रेषेत येणे आवश्यक आहे अन्यथा पिशवीतील वस्तूंच्या वजनाने ती उसवण्याची शक्यता असते. 

** चेन लावायची असल्यास वरच्या कडेपासून जरा खाली लावावी म्हणजे बंद (हॅन्डल्स) लावणे सोपे होईल. 

***

निरुपयोगी कपड्यांचा अभिनव उपयोग

जेव्हा मी शिवण मशीन खरेदी केले तेव्हा माझा उद्देश फारच मर्यादित स्वरूपाचा होता. मला माझ्यासाठी मी वापरू शकेन असे कपडे स्वतः शिवायचे होते. फॅशन डिझायनिंग  वगैरे हेतू तर अजिबातच नव्हता. पण जस जसे ते मशीन मी वापरू लागले तशा अनेक कल्पना मला दिसू लागल्या. माझ्या वाया जाणाऱ्या कपड्यांचा किती प्रकारे पुनर्वापर करता येऊ शकतो ते मला समजू लागले. 

सुरुवातीला माझ्या कपड्याम्चे स्वरूप बदलले गेले, ते माझ्या वापराकरिता निरुपयोगी झाले कि मला फार दुःख होत असे. माझे किती पैसे, वेळ आणि बहुमूल्य असे मनःस्वास्थ्य वाया जाते आहे या विचाराने राग सुद्धा यायचा. अजूनही मला वाईट वाटतेच पण आता चांगला असलेला कपडा टाकून न देता त्याचा वेगळ्या पद्धतीने करता येऊ शकेल हे माझ्या लक्षात येते. 

अशा पद्धतीने मी अनेक घगूती वापरायच्या कापडी वस्तू तयार करण्याचा हा उद्योगाचं चालू केला आणि त्यात माझा वेळ चांगला जातो, वाया ना जाता उपयोग होतो.

आज मी माझ्या एका निरुपयोगी झालेल्या नवीन कपड्याचा वापर करून बटवा तयार केला आहे. अनेक पद्धतीने आणि निरनिराळ्या प्रकाराचे बटवे तयार केले जाऊ शकतात. सध्या मी एक साधा बटवा केला आहे. या पूर्वीही मी दोन तीन बटवे शिवलेले आहेत पण त्याची चित्रफीत नाही (ओहोतो आहेत).  माझ्याकडे असलेल्या कापडांचा आढावा घेऊन अजून काही बटवे शिवण्याचा माझा विचार आहेच . 

तर ही चित्रफीत ... जरा लांबली आहे, पण पुढची तयार करताना ती जरा कमी लांबीची असेल याची मी काळजी घेईन. 

** दोन कापडे शिवत असताना त्याच्या कडा सरळ रेषेत कापलेल्या आणि नीट जुळलेल्या असल्या पाहिजेत.

** कपडे अथवा कापडी वस्तू शिवण्यासाठी कापड कापताना ते प्रमाणबद्ध आकारात असावे. 

** कपड्याचा किंवा वस्तूचा समतोल साधलेला असणे महत्वाचे आहे नाहीतर आपण शिवलेले कपडे, वस्तू वापरासाठी निरुपयोगी होतात. 

** मशीनची टीप अथवा हातशिलाई  सरळ रेषेत आणि साफ असल्या पाहिजेत, जास्तीचे उरलेले दोरे कापण्याची दक्षता घेणे जरुरीचे आहे .   

** कात्री, मापे घेण्याची टेप, दोरा इत्यादी चांगल्या प्रतीचे असावे.

** कापड कापताना हात स्थिर ठेवावा, कपड्यावर आधी खडूने खुणा करून घ्याव्यात म्हणजे चुकण्याची शक्यता कमी होते. 

पंचरंगी पुलाव

नावाप्रमाणेच विविध रंग दाखविणारा पुलाव मी केला आहे. त्याची पाककृती मी अर्थातच लिहिणार नाहीये तर करूनच दाखविणार आहे. पाककृती अगदी सोप्पी आहे आणि पदार्थ खूपच रुचकर. 

मी मराठी आहे आणि पुण्यातच माझे माहेर आणि सासर आहे. असंख्य मध्यमवर्गीय ब्राह्मण कुटुंबांप्रमाणेच आमच्याही घरी भात हा जेवणातील आवश्यक असलेला पदार्थ. विशेषतः कोकणस्थ ब्राह्मणांच्या जेवणाबद्दल बोलले जाते की त्यांचे जेवण कसे असते? तर पाहिला (वरण) भात, मधला (आमटी/सार/कढी) भात आणि शेवटचा (ताक) भात  आणि त्याच्या अधेमधे पोळी, पुरी, भाकरी वगैरे. यातल्या विनोदाला दुर्लक्षित केले तरी लक्षात येईल की यात फार काही अतिशयोक्ती नाहीये. आत पूर्वीच्या लग्नातील पंगत आठवा सुरुवात होते वरण भाताने. नंतर मसालेभात येतो आणि पानातील शेवटची जिलबी संपता संपता वाढपी परत भाताचे ताट घेऊन येतात. 

अर्थात ही आठवण डाएटिंग पूर्व काळातली आहे ज्यावेळी जेवणाचे ताट ही एक खाजगी बाब होती. आजकाल भात खाणे म्हणजे जणू गुन्हाच असावा अशा पद्धतीचे सल्ले ऐकायला येतात. काय वाईट्ट दिवस आले आहेत? 

कोकणच्या निसर्गसुंदर भूमीमध्ये तांदूळ, नारळ आणि आंबा हीच प्रमुख पिके  आहेत आणि नेमके सर्व आहारतज्ज्ञांना तेच  नकोसे वाटतात. आमच्या पिढ्यानपिढ्या भात खाऊन आरोग्यपूर्ण दिर्घायुष्य जगत आलेल्या आहेत. अतिरेक, मग तो कसलाही असो, वाईटच असतो हे शहाण्या माणसाला सांगायला लागतच नाही ना? पण तराजूमध्ये प्रथिने आणि जीवनसत्वे मोजून आहार आखणाऱ्या आहारतज्ज्ञांना भाताचे महत्व समजतच नाही ... तर ते असो.

सांगायचा मुद्दा म्हणजे माझ्या घरात भाताला फार महत्वाचे स्थान आहे. पुलाव, मसाले भात, साखर भात, केशरी भात, नारळी भात असे असंख्य भाताचे पदार्थ तयार केले जातात. आजकाल त्यात बिर्याणी, फ्राईड राईस, शेझवान राईस, कोळंबी भात वगैरे जरा वेगळ्या प्रकारांची भर पडली आहे. 

आज मी सर्वपरिचित असा पुलाव केलेला आहे.  त्यात आरोग्याला घातक असा एकही घटक नाहीये. जेव्हा सणावारी विशेष स्वंयपाक केलेला असतो तेव्हा पुलाव किंवा मसालेभात हमखास केला जातो. पुलावाचे वॆशिष्ट्या म्हणजे तेल आणि खूप कमी मसाले वापरले असले तरी त्याची चव अप्रतिम असते.  तुम्ही करूनच पहा म्हणजे तुम्हालाही त्याची प्रचिती येईल. 

** पुलाव करताना नेहमी बासमती तांदूळ वापरावा म्हणजे तो अगदी मोकळा शिजतो. दिसायला आणि चवीलाही चांगला असतो.  बासमती नसल्यास जो तांदूळ खूप मऊ शिजत नाही असाच तांदूळ निवडावा आणि शिजवताना कमी पाणी घ्यावे.

** मी पुलाव साजूक तूप वापरून केलेला आहे पण तेल वापरले तरी हरकत नाही. 

** भाज्या चिरताना तुकडे फार मोठे करू नयेत. 

** जास्त मसाले वापरायची जरूर नाही.

** तांदूळ आणि भाज्या पुरेशा शिजल्या आहेत याची खात्री करून घ्यावी पण फार जास्ती म्हणजे अगदी मेणा सारखे होईल इतकेही शिजवू नये. 

** पुलावाबरोबर तळलेला पोह्याचा पापड चांगला लागतो आणि पुदिन्याची चटणी सुद्धा.