चवदार दमालू

बटाटे जमिनीखाली उगवतात, इतर भाज्यांप्रमाणे जमिनीवर येत नाहीत इतपत  प्राथमिक ज्ञान माझ्या बागकामातील काही प्रयोगांमध्ये मला प्राप्त झाले होते. माझ्या स्वंयपाकघरामध्ये बटाटा हा एक अत्यावश्यक पदार्थ आहे. बटाट्याची भाजी करायला सोप्पी आणि चवीला उत्तम. कितीप्रकारांनी बटाटा वापरता येतो? बटाट्याच्या काचऱ्या, कांदेबटाटे यांची परतून केलेली भाजी, बटाट्याचा रस्सा, उकडलेल्या बटाट्याची भाजी, उपासाची भाजी, तेलातली भाजी आणि असे कितीतरी प्रकार. बटाट्याचा वापर भेंडी, गवार, मेथी, फुलकोबी, कोबी, वांगी  इत्यादी अनेक भाज्यांबरोबर भरीला म्हणून होतोच. तसेच आलूपराठा, धपाटा (पदार्थ आहे हा), किंवा व्हेजी सॅन्डविच , बटाटेवडा इत्यादी चमचमीत पदार्थात मुख्य घटक बटाटाच आहे.  पोहे, खिचडी आणि तत्सम पदार्थासाठी बटाट्याची आवश्यकता असते. बटाट्याचे पापड चवीला अप्रतिम असतात. बटाट्याचा वापर करून तयार होणाऱ्या पदार्थांची यादी न संपणारी आहे. त्यावरूनच बटाट्याचे महत्व लक्षात येते. 

आज मी दमालू केलेले आहेत, दम आलू असेही म्हणता येईल. इतक्या चांगल्या चविष्ट भाजीला कुणी? आणि का? दम दिला काय माहिती?  दम बिर्याणी मला माहिती आहे,  तयार करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीमुळे त्या पदार्थाला दम बिर्याणी असे नाव आहे. दमालूचे नामकरण कसे झाले असावे काही कल्पना नाही. पण पदार्थ अगदी चवदार, सर्वाना खात्रीने आवडेल असाच आहे. 

मी हा पदार्थ तयार करताना कुणाकडून प्रशिक्षण घेतले नाहीये. त्यामुळे मी वापरलेली पद्धत परंपरागत असेल असा दावा मी करू शकत नाही. मी पुण्यामध्ये असताना एका एकदिवसीय कार्यशाळेत सहभागी झाले होते. जाहिरातीत त्यांनी एका दिवसात शंभर पंजाबी पाककृती शिकवणार असे म्हणाले होते. तिथे त्या बाईंनी पंजाबी पदार्थांसाठी ग्रेव्ही (रस्सा) कशी तयार करायची सांगितले आणि नंतर  मोठी यादी देऊन सांगितले की  त्या यादीतील  सर्व पदार्थांकरिता अशीच ग्रेव्ही करायची, थोडाफार मसाले, तिखट इत्यादींमध्ये फरक आहे पण मुख्य घटक तेच... ( लक्षात आलेच असेल की त्यांनी एकादिवसात शंभर पाककृती कशा शिकवल्या असतील?). मी ती शिकवणूक लक्षात ठेवलीच आणि त्यात थोडी माझी भर घातली. निरनिराळ्या ठिकाणी मिळालेल्या चवींचा फायदा सुद्धा होतोच. त्यात चांगल्या आणि आवडलेल्या चवीच्या जवळपास जाणारा पदार्थ तयार करण्यासाठी मी प्रयत्न करत असते.  तर अशी माझी ही पाककृती तयार झाली आहे. ती उत्तम आहे याची खात्री देते कारण मला आणि माझ्या घरातील सदस्यांना ती चांगली वाटते. 

पाककृतींचे वर्णन करण्याकरता मी एक चित्रफीत तयार केलेली आहे. ... ती (करून) बघा.

कापडावरील प्रयोग

मानवी इतिहासात वस्त्रोद्योग हा एक अतिप्राचीन व्यवसाय आहे. शतकानुशतके विविध कारणासाठी कापड वापरले जाते आहे. अनेक नवे शोध लागले, नवीन पद्धती अस्तित्वात आल्या. प्लास्टिक, रबर इत्यादींचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जाऊ लागला. कृत्रिम धाग्यापासून  स्वस्त आणि वापरण्यासाठी मस्त अशा कापडाची निर्मिती होऊ लागली.

बराच मोठा काळ असा होता की या सर्व नवनिर्मितीच्या झगमगाटात सर्वजण दृष्टी हरवून बसले होते. परंतु आता थोडीफार जागृती होऊ लागली आहे. पर्यावरणावर होत असलेला दुष्परिणाम दुर्लक्ष्य करण्याजोगा नाहीये.  अवाढव्य पसरलेल्या वस्त्रनिर्मिती उद्योगामुळे उद्भवत असलेल्या आपत्तीने विचार करण्यास भाग पाडले आहे.  प्लास्टिकचा वापर करू नये यासासाठी माहिती प्रसारित केली जाते आहे. कृत्रिम धागा निर्मिती करताना वापरलेली रसायने किती घातक आहेत हे नित्यनेमाने समोर येते आहे. अर्थात तरीही लोकांमध्ये अजून खूप जागरूकता येणे गरजेचे आहे. 

मी  कृत्रिम धागे वापरून तयार केलेली वस्त्रे फार कमी वापरते किंवा आजवर वापरलेली आहेत. याची दोन करणे आहेत. एक म्हणजे मला त्याबद्दल असलेली  नावड  आणि दुसरे म्हणजे मला असे सिंथेटिक कापडांचे कपडे वापरण्याचा त्रासच होतो...  ऍलर्जी आहे म्हणा ना. नैसर्गिक धाग्यापासून तयार केलेले कापड दिसायला छानच असते आणि वापरायला सुखद असते. नैसर्गिक धागे टिकाऊ असतात आणि ते पूर्णतः रिसायकल सुद्धा केले जाऊ शकतात. 

मी माझ्याकडे उपलब्ध असलेल्या कापडाचा जास्तीत जास्त चांगला उपयोग करायचा प्रयत्न करते. कपडे फेकून न देता त्या कापडाचा पुनर्वापर करते. त्यामुळे माझे कापड वाया जात नाही, मला कमी कापड खरेदी करावे लागते आणि माझे पैसे सुद्धा कमी खर्च होतात. सुरुवातील मी जुन्या टाकाउ  कपड्यातील कापडे वापरून काही वस्तू तयार करणे सुरु केले.  त्यामध्ये काहीप्रमाणात मला यश मिळाले. मग मी कापडाचा अजून कशा प्रकारे उपयोग करता येईला या बद्दल माहिती मिळवण्यास सुरुवात केली.  इथल्या (सिंगापूर मधील) ग्रंथालयामध्ये मला एक पुस्तक मिळाले होते, त्यात विचिध प्रकाराच्या कापडांबद्दल माहिती दिलेली होती. तसेच ती कापडे कशासाठी/ कशा पद्धतीने वापरणे  सुयोग्य असेल त्याबद्दलही माहिती होती. मला ती माहिती फारच उपयोगी वाटली. वस्त्रे ही दैंनदिन गरज असली तरीही विविध कारणे आणि प्रसंगांना अनुकूल अशा वस्त्रांची आपल्याला जरुरी असते. सदासर्वकाळ एकाच पद्धतीचे कपडे आपण वापरू शकत नाही. वापरणारी व्यक्ती एकच असली तरी धागा, फॅशन, रंग, डिझाईन आणि फिटिंग यात विविधता असणे आवश्यक असते. 

तोच नियम कापडी वस्तूंच्या बाबतीतसुद्धा  खरा आहे. बॅग, पर्स, पिशवी असे विभाग गृहीत धरले तर त्या प्रत्येक प्रकारांमध्ये असंख्य उपप्रकार दिसून येतील. पिशवीचे उदाहरण बघितले तर विविध कारणांसाठी पिशवीची गरज असते परंतु प्रत्येकवेळी एकसमान आकार आणि प्रकाराची पिशवी वापरणे शक्य नसते. गरजेनुसार त्यामध्ये बदल करणे अपेक्षित असते. 

मी काही कापडी बटवे, पर्स, पाऊच, बॅग आणि पिशवी तयार केल्या आहेत.  दरवेळी मी त्यात काही बदल, काही सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करते. प्रत्येक नवीन वस्तूंची बॅच मला आधीच्या वस्तुंपेक्षा अधिक चांगली वाटते कारण त्यात मी आधीच्या  वस्तू करताना आलेल्या अडचणी आणि झालेल्या चुका टाळण्याचा प्रयत्न करत असते. माझे काम जास्तीत जास्त सफाईदार व्हावे यासाठी प्रयत्न करीत असते. आणि माझ्या या प्रयत्नांचा परिणाम मी तयार केलेल्या वस्तूंच्या दर्जामध्ये दिसून येतोच. १००% परिपूर्ण आणि निर्दोष वस्तू निर्मिती करण्याची  इच्छा आणि ध्येय बाळगून मी प्रयत्न करते आहे. त्यात मला कितपत यश मिळते आहे ते तुम्हीच बघा ...

  

बस्कर - एक उपयोगी वस्तू

टेबल किंवा मेज आणि खुर्ची या  दैंनदिन वापरातल्या वस्तू आहेत. घरातील फर्निचर म्हणाले की टेबल, खुर्ची, सोफा या वस्तू अनिवार्य आहेत. पण काही दशकांपूर्वी परिस्थिती जरा वेगळी होती. सतरंजी, गालिचा, बस्करे, लाकडी पाट अशा वस्तू नित्यनेमाने वापरल्या जात असत. भोजनाकरता पाटपाणी केले जायचे म्हणजे लाकडी पाट मांडून त्याच्या समोर ताट, वाटी, फुलपात्र वगैरे ठेवले जात असत. माझ्या प्राथमिक शाळेमध्ये विद्यार्थी सतरंजीवर बसत असत. पुण्यामध्ये सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवामध्ये भारतीय बैठकीची निराळी व्यवस्था असे (अजूनही असेलच),  गरवारे कॉलेज ग्राउंडवर श्री बाबासाहेब पुरंदारे यांची व्याख्याने असत, त्यासाठी आमची तिकिटे भारतीय बैठकीचीच होती.  तर हे सर्व सांगायचे कारण म्हणजे भारतीयांना टेबल खुर्चीपेक्षा सतरंजी, गालिचा वगैरे जास्त सवयीचे होते. 

जमिनीवर अंथरण्यासाठी सतरंजी, गालिचे वगैरे वापरले जातात, त्याचप्रमाणे बस्करांचाही वापर केला जातो. पूर्वी आमच्याघरी मोठठाले अवजड असे लाकडी पाट होते. त्याचे वजनही बरेच होते. एखाद्या कोपऱ्यामध्ये, भिंतीला टेकवून ते ठेवलेले असत. त्याचा आकार आणि वजन या दोन्हीमुळे जरूर असेल तेव्हा ते मांडणे आणि नंतर उचलून ठेवणे अवघड होत असे. मग आम्ही सतरंजी किंवा बस्करांचा वापर करीत असू.  बागेत अथवा सहलीकरता जाताना बस्कर नेणे आणि वापरणे  खूपच उपयोगी आणि  सोयीस्कर असते. 

आजकाल भारतीय बैठकीचा वापर अत्यल्प प्रमाणातच केला जातो. माझ्यासारख्या  सांधेदुखीने ग्रस्त लोकांना खुर्ची, सोफा वापरणेच बरे वाटते. असे असले तरीही बस्कर मला अजूनही उपयोगी वाटते. जेव्हा बाहेर उन्हे असतात, पडदे, एअरकॉन, पंखे इत्यादींचा विरोध मोडीत काढून घर आणि घरातील सर्व वस्तू भाजून काढत असतात, अशावेळी लाकडी खुर्च्या अथवा सोफ्यावर छानसे सुती बस्कर असणे मलातरी सोयीस्कर वाटते. घरी काही निमित्ताने खूपसारे नातेवाईक,परिचित जमलेले असतात, त्या सर्वांकरता घरातील खुर्च्या आणि सोफे अपुरे असतात, अशावेळी सतरंजा, बस्करे कपाटातून बाहेर येतात. मग त्यावर  बसून तासंतास गप्पागोष्टी आणि संगीताच्या मैफिली रंगतात. 

बाजारात विविध प्रकारांची आणि किंमतीची बस्करे विकत मिळतात. मी जी बस्करे तयार केली आहेत त्यासाठी  मला काहीच खर्च करावा लागला नाही. माझ्या घरात असलेल्या आणि निरुपयोगी झालेल्या (पण  सुस्थितीत असलेल्या) कापडांचा मी वापर केला आहे. माझे नवे पण वाया गेलेले कपडे वापरून मी अल्पमोली आणि बहुगुणी अशी बस्करे तयार केली आहेत. त्याबद्दल माहिती असलेली एक चित्रफीतसुद्धा तयार केली आहे. बघा कशी वाटते ते ... 

उपायोग कापडाचा --

मी नेहमीच माझ्या आजीला कपडे शिवताना पाहिलेले आहे. ती बायका आणि मुलींसाठी शिवणकाम शिकविण्याचे वर्ग घेत असे. तिने तिच्या सुरेख हस्ताक्षरामध्ये लिहिलेल्या कपडे शिवण्याच्या कृती आणि नीटस, आखीव अशा आकृत्या असलेल्या वह्या माझ्या चांगल्याच स्मरणात आहेत. शिवण परीक्षा देणारे विद्यार्थी तिच्याकडे मार्गदर्शनाकरता येत असत. पण त्या वेळेस मी काही तिच्याकडे शिवण शिकण्याचा प्रयत्न केला नाही.

माझी शाळा ही फक्त मुलींची शाळा होती त्यामुळे इतर अनेक विषयाबरोबर शिवण ह्या विषयाचा समावेश अभ्यासक्रमात होता. तिथे अगदी प्राथमिक स्वरूपाचे शिवणकाम, विणकाम आणि भरतकाम आम्हाला शिकविले जात असे. शालेय शिक्षण संपल्यानंतर मात्र कधीही माझा या विषयांशी संपर्क आला नाही. 

मी माझे कपडे शक्य असेल तेव्हा तयार कपडे विकत न घेता शिंप्याकडून शिवूनच घेत असे. एक नावाजलेले आणि उत्कृष्ट शिलाई करणारे दुकान होते (अजूनही आहे) आणि अनेक वर्षे मी तिथेच माझे कपडे शिवण्याकरता जात असे. पुढे साडी नेसणे सुरू झाल्यावर देखील साडीचे फॉल, पिको, ब्लाउज इत्यादीकरता मी तिथेच जात असे. पण काही काळानंतर मला असे वाटले की मला पाहिजे तसे काम करून मला मिळत नाही आणि माझी कापडे वाया जात आहेत. रेडिमेड कपडे विकत घेण्याचा पर्याय उपलब्ध होताच पण मला वाटले की साधे साधे कपडे मी सुद्धा शिवू शकेन की. परंतु ती कल्पना सत्यात येण्यासाठी बराच कालावधी जावा लागला. 

मला माझे शिवण मशीन विकत घ्यायचे होते पण मी त्याचा वापर किती आणि कसा करू शकेन याबाबत साशंक होते. शेवटी धीर करून एक मशीन विकत घेतले मला वाटते ते वर्ष होते इ.स. २०१४. मला माझे कपडे स्वतः शिवायचे होते. आधी कागदावर आखून बघितले मग अगदी साधेसे कापड विकत आणले आणि माझ्या शिवणकामाची सुरुवात केली. सुरुवातीला मी आजी कशी शिकवीत असे किंवा माझी आई कशी कपडे शिवत असे ते आठवून त्या प्रमाणे करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. थोडेफार जमू लागले होते. त्यानंतर इथल्या (सिंगापूर) ग्रंथालयामधे मला काही पुस्तके मिळाली त्यात दिलेल्या कृती प्रमाणे करण्याचा प्रयत्न केला. नंतर मी काही व्हिडिओ पाहिले त्यात काहीजणी मोजमापे कशी घ्यायची? कापडावर कशी आखायची? इत्यादी सारे काही शिकवीत होत्या. मग काय मला जणूकाही घरच्याघरी शिकवणी मिळाली. 

अजूनही मी माझ्या प्रयोगाकरता साधी स्वस्तातील कापडे वापरत होते पण आता मला आत्मविश्वास आला होता. मुख्य म्हणजे शिवणयंत्र वापरणे जमायला लागले होते. साधे, रोजच्या वापरातले कपडे मी आता व्यवस्थित तयार करू शकत होते. हे सारे करताना उरलेल्या कापडांचा साठा जमा होऊ लागला. तसेच काही नवीन पण निरुपयोगी झालेले कपडे माझ्याकडे होते जे आधी मी टाकून देत असे. आता माझ्याकडे मशीन होते आणि त्याचा वापर करून मी त्या कापडाच्या वस्तू तयार करू शकत होते. अनेक गृहोपयोगी वस्तू मी शिवत होते जसे पिशवी, ऍप्रन, पडदे, अभ्रे, चेअर कव्हर, कुशन कव्हर, टेबल, पंखे वगैरे वस्तूंसाठी कव्हर्स असे अनेक प्रकार. पूर्वी माझ्या घरात एक आराम खुर्ची होती काही काळानंतर त्याचे लेदर कव्हर असंख्य ठिकाणी फाटले होते (कसे माहिती नाही) आणि आतला फोम बाहेर दिसत होता. त्या खुर्चीसाठी गादी आणि संपूर्ण कव्हर मी शिवले. त्यासाठी माझ्याकडच्या काही चादरी वापरल्या (पुण्यामध्ये विकत घेतलेल्या) आणि जुन्या झालेल्या उशी मधील फोम आणि कापूस असे सारे काही वापरले. त्या खुर्चीचे नूतनीकरणच केले म्हणा ना. 

हे सारे प्रयोग करताना मला भरपूर वेळ द्यावा लागतो पण तो वेळ वाया गेला असे काही मला वाटत नाही. माझ्यासाठी शिवणकाम हे केवळ छंद किंवा टाईमपास राहिलेले नाही तर जीवनोपयोगी काम झालेले आहे. ज्या वस्तू विकत घेण्याकरता आधी मी दुकाने धुंडाळत होते त्या मी स्वतः घरी तयार करू शकेन असा विश्वास वाटतो. अर्थात अजूनही काहीवेळा घरी कापड आणून कपडे अथवा वस्तू तयार करण्यापेक्षा दुकानांमध्ये मिळणाऱ्या वस्तू स्वस्त मिळतात असे लक्षात येते. ते गणित काही अजून नीट जुळत नाही. पण याचे कारण मला वाटते की दुकानांमधील कपडे, वस्तू खूप मोठ्या प्रमाणात तयार केल्या जातात आणि त्याकरता लागणारे साहित्य त्यांना स्वस्त दरामध्ये उपलब्ध होऊ शकते म्हणून असणार. 

तर अशी आहे माझ्या शिलाई प्रयोगांची कहाणी. मधली दोनतीन वर्षे शिवणमशीनचा वापर खूप कमी झालेला आहे त्याचे कारण म्हणजे माझी आजारपणे आणि घरातील अनंत अडचणी. त्यामुळे आता मी लहान सहान वस्तूंकडे लक्ष द्यायला सुरुवात केली आहे. कमी वेळ, कमी श्रम आणि थोडे साहित्य वापरून त्या वस्तू तयार करता येतात. त्यातही मला खूप नव्या शक्यता दिसून येत आहेत. आता कापडी बटवा ही किती साधी वस्तू आहे ना? पण त्यातही वेगळ्या कल्पना वापरल्या तर कितीतरी वैविध्य आणणे शक्य आहे ते दिसते आहे. रोजच्या वापरातली आणि अत्यंत उपयोगी असलेली पाकिटे, पाऊच (मराठी भाषेत काय म्हणायचे माहिती नाही) तयार करताना सुद्धा ते लक्षात येते आहे. पिशवी आणि पर्स या तर अत्यंत गरजेच्या वस्तू आहेत. दैनंदिन व्यवहारामध्ये अनेक प्रकाराच्या, आकाराच्या पिशव्यांची जरूर लागते. प्लास्टिक पिशव्या सर्वत्र मिळतातच पण त्यांचा पुनर्वापर करणे शक्य नसते आणि त्या पर्यावरणासाठी घातक आहेत असे सर्वजण सांगत असतात. कागदी पिशव्या, पेट्या हे सांभाळणे अवघड असते आणि तितकेसे सुरक्षित सुद्धा नसते. कापड हा त्या साठी सर्वोत्तम पर्याय मला वाटतो. कापडाचा अनेकदा वापर करणे शक्य आहे, साबण पाणी वापरून स्वच्छ ठेवता येते, दुरुस्त करणे सोपे आहे आणि वापरणे सुरक्षित आहे. 

मी काही बटवे, पिशव्या, पर्सेस शिवण्याचा प्रयत्न करीत आहे आणि काही प्रमाणात त्यात सफलता मिळते आहे. त्या प्रयोगाची माहिती आणि तयार केल्या वस्तूंचे प्रदर्शन --- 

  

या सर्व वस्तू मी स्वतः तयार केलेल्या आहेत. त्या तयार करताना मी माझे अनुभव, माझे कौशल्य आणि आंतरजालावर उपलब्ध असणाऱ्या चित्रफिती पाहून मिळालेली माहिती यांचा वापर केला आहे.  अगदी साध्या, सहज जमू शकतील अशाच या सगळ्या वस्तू आहेत. मला अजूनही वेगळ्या प्रकाराच्या वस्तू तयार करायच्या आहेत. माझ्याकडे उपलब्ध असणारे साहित्य, माझा वेळ आणि माझे आरोग्य यांची साथ मिळाली तर तेही शक्य होईल.

टाकाऊतून काहीतरी उपयुक्त

 घर म्हणले की तिथे पसारा असणारच. दैनंदिन असंख्य वस्तू घरामध्ये जमा होत असतात, त्यातल्या काही उपयोगी असतात, काही कधीतरी उपयोग होईल म्हणून ठेवलेल्या असतात तर काहींचा उपयोग नसला तरी त्याची योग्य व्यवस्था  करण्याकरता पुरेसा वेळ दिला नसल्याने तशाच पडून असतात. काही वस्तू जुनाट असल्या तरी काही कारणाने जपलेल्या असतात. घरात जितके सदस्य तितक्याच त्यांच्या वस्तू. या सर्व वस्तूंचे व्यवस्थापन करणे जिकिरीचे असते. हवी ती वस्तू वेळेला मिळणे हे जरुरीचे असते पण ते प्रत्येक वेळेला शक्य होतेच असे नाही आणि याचे कारण म्हणजे व्यवस्थापनाचा अभाव. घरात जागा आहे म्हणून वस्तुसंचय करणे योग्य नाही आणि जागा नाही म्हणून जरुरीच्या वस्तूंनादेखील बाहेरचा रस्ता दाखविणे योग्य नाहीच. 

लहानमोठ्या जरुरीच्या वस्तुंना ठराविक जागा असेल तर वस्तूंची शोधाशोध करण्यासाठी जाणऱ्या वेळेची बचत होते. ठराविक जागेवरच वस्तू ठेवण्याच्या सवयीने दरवेळेला त्या वस्तुकरता जागा शोधायची गरज भासत नाही. नेहमी लागणाऱ्या वस्तूंकरता प्लास्टिक ट्रे किंवा डबे बाजारात उपलब्ध असतात. पण आपल्याला आणखी एका चांगला आणि पर्यावरणपूरक असा पर्याय उपलब्ध आहे . 

आपण वेळोवेळी  कारणपरत्वे तर कधी विनाकारणसुद्धा खरेदी करत असतोच. खरेदी केलेल्या वस्तू  कागदी पुठ्ठयाच्या खोक्यामध्ये तर कधी कागदी पिशव्यांमध्येसुद्धा मिळतात. ती खोकी किंवा पिशव्या नंतर फेकूनच दिल्या जातात म्हणजे वायाच जातात. (इथे सिंगापूर मध्ये ज्याचा पुनर्वापर करणे शक्य आहे अशा वस्तू जमा करण्याकरता जागोजागी कंटेनर्स ठेवलेले  असतात. कचऱ्यामध्ये टाकण्याऐवजी  घरातला  टाकाऊ पण पुनर्वापर करण्यायोग्य कचरा त्यात टाकला जातो) तर अशा साहित्याचा वापर करून साठवणुकीसाठी लागणारे डबे/बॉक्सेस आपण तयार करू शकतो. म्हणजे अक्षरश: कचऱ्यातून काहीतरी उपयोगी वस्तू तयार होऊ शकते. कसे ते पाहूया -- 

काही बटवे

कापडी पिशवी किंवा बटवे वापरण्याची पद्धत खरे तर जुनी, परंतु सध्याच्या प्लास्टिक युगामध्ये ती जरा मागे पडली आहे. पर्यावरणाबद्दल जागरूकता जशी निर्माण होऊ लागली तसे "जुने ते सोने"  याची नव्याने खात्री होऊ लागली.

भारतीय स्त्रिया बटवे नेहमीच वापरत असतात. आजकाल कुठल्या संमेलन, समारंभामध्ये पाचवारी अथवा नऊवारी साडी नेसून  आलेल्या स्त्रिया त्या पेहेरावाला शोभेल म्हणून बटवे मिरवताना दिसतात. परंतु बटवा फक्त मिरवण्यासाठी नाही तर एक उपयोगी वस्तू आहे. "आजीचा बटवा" तर सर्वांनाच माहिती असतो. त्या जादुई बटव्यातून अनेक लहानसहान व्याधींवर हमखास औषधे उपलब्ध असतात. 

बटव्याचे अनेक प्रकार आहेत. काही बटवे साधेसुधे तर काही भरपूर सजवलेले असतात. मी जेव्हा सुईधागा घेऊन कापडावर प्रयोग सुरु केले तेव्हा बटवा करून बघायचे ठरवले. सुरुवातीला साधे आणि सोप्पे बटवे करायचे निश्चित केले. बटवा तयार करण्यासाठी मी साधे सुती कापड वापरले आहे. हेच बटवे रेशमी, सॅटीन किंवा खणाचे कापड वापरून केले, त्याला गोंडे लावून किंवा रंगीबेरंगी  मण्यांनी सजवले की आकर्षक, फॅशनेबल आणि exotic की  काय म्हणतात ना -- तस्से दिसतील. कापड वापरून केलेले असल्याने त्याची ठेवरेव अगदीच सोप्पी. 

अनेकप्रकारे त्याचा उपयोग करता येईल.  सणासुदीला किंवा लग्न, मुंजीमध्ये काहीजण पाकिटात पैसे घालून देतात त्या ऐवजी छानसा बटवा देता येईल. संक्रान्तीची वाणे  वाटायला त्याचा उपयोग होऊ शकेल. लहानसहान दागिने त्यात सुरक्षित राहू शकतात. मी तर पुण्याला गेले असताना माझी महिनाभराची औषधे देखील एका बटव्यात ठेवली होती. तर असा बहुउपयोगी बटवा करून पाहिला नाहीत तरी वापरून मात्र निश्चित पहा. 

माझ्या प्रयोगांची ध्वनिचित्रफित तयार केली आहे (मला जशी जमली तशी कारण तांत्रिक ज्ञानाचा अभाव). अजूनही काही प्रकारचे बटवे करून बघणार आहे त्याच्याही चित्रफीती करीनच. 

अजून काही बटवे केले आहेत त्याची चित्रफीत.... 

      

 

बटवा तयार करणे अगदीच सोप्पे आहे. कापड आणि ते वापरून काही उपयोगी वस्तू तयार करण्याची इच्छा, याची फक्त जरूर असते. 

** बटवा तयार करताना त्याचा वापर कशासाठी करायाचा आहे त्या नुसार आकार आणि प्रकार निश्चित करावा. 

** बटव्याचे तोंड बंद करण्याकरता चेन, बटणे, वेल्क्रो वगैरे जरूर नसते. 

** बटवा वापरायला सुलभ आणि दिसायला छान असतो.

***

साधी उपयोगी कापडी पिशवी

रोजच्या जीवनक्रमात घडोघडी जरूर भासते अशी पिशवी. बाजारहाट करताना विकत घेतलेल्या वस्तू घरी आणण्यासाठी पिशवी लागते, शाळा, कॉलेज मध्ये जाताना वह्या, पुस्तके, डबा, पाण्याची बाटली आणि इतरही काही नेण्यासाठी दप्तरे, पिशव्या लागतातच. नोकरदारांना देखील पर्स, पिशवी, बॅग यांची जरूर भासतेच. 

जुन्या काळात सर्वजण कापडी पिशवीचाच वापर करीत असत. मला आठवते आमच्याकडे वाणीसामान घेऊन येणारा त्या वस्तू कापडी पिशवीतूनच आणायचा, डाळ, तांदूळ वगैरे कागदी पुड्यामध्ये यायचे, खरेदीसाठी जाताना, भाजी वगैरे आणण्याकरता जाताना कापडी पिशवी नेणे  अपरिहार्य असे कारण त्यावेळेस प्लॅस्टीकच्या पिशव्या मिळतच नसत. 

कालांतराने सर्वत्र प्लॅस्टीकचा   मुक्त वापर सुरु झाला. प्लॅस्टीक  टिकाऊ असते, स्वच्छ असते, जपून ठेवण्याची आवश्यकता नाही आणि सोयीस्कर इत्यादी गुणवर्णन ऐकू येत असत. आता प्लॅस्टीकच्या अती वापरामुळे पर्यावरणाला असलेला धोका लक्षात आल्यावर परत एकदा कागद आणि कापडाचे महत्व कळायला लागले आहे.

काही वर्षांपूर्वी पुण्यामध्ये  प्लॅस्टीक बॅग वर बंदी घालण्यात आली ... म्हणजे काही विशिष्ट प्रकारच्या पिशव्यांवरच. पण त्याचा परिणाम सर्वत्र दिसू लागला होता.  भाजीवाला प्लॅस्टीक बॅग देईनासा झाला. साधी केळी किंवा पेरू आणताना पिशवी नसेल तर रुमालात बांधून आणण्याची वेळ आली होती. वाणीसामान आणायचे असल्यास कापडी पिशवी असायलाच हवी अशी परिस्थिती आली होती. मोठ्या दुकानांमध्ये पिशवीसाठी अधिक पैसे द्यावे लागतात. होम डिलिव्हरी वाले देखील "bag   not  required " असा पर्याय द्यायला लागले. एकूण काय बाहेर कुठेही जाताना एखादी पिशवी जवळ बाळगणे आता गरजेचे झाले आहे.  

मी माझ्याकडे असलेले कापड वापरून कापडी पिशव्या शिवणे सुरु केले ... आणि लक्षात आले की त्याचा मला फायदाच होतो आहे. केवळ विरंगुळा याव्यतिरिक्त आणखी काही साध्य होते आहे जसे की  माझ्या गरजेनुसार आणि आवडीनुसार  कापडी पिशव्या माझ्यासाठी आता उपलब्ध होऊ शकतात. त्याकरता मला बाजारात जायची गरज भासत नाही. पैशांची बचत होते, टाकाऊतून टिकाऊ प्रकल्पाला भरपूर सामग्री मिळते. 

मी आज एक साधी, सोप्पी कापडी पिशवी शिवली आहे .. अल्पमोली आणि बहुउपयोगी.  नुसते वर्णन करण्यापेक्षा  प्रात्यक्षिक दाखवलेले चांगले म्हणून एक ध्वनिचित्रफीत तयार केली आहे. 

अजून एक कापडी पिशवी आहे. प्रवासाला जाताना नक्कीच उपयोगी आहे. रोजच्या आयुष्यात आपण अनेक वस्तू वापरत असतो. घरामध्ये त्यांच्यासाठी विशिष्ट जागादेखील राखून ठेवलेल्या असतात. जेव्हा दुसरीकडे कुठे जाऊन राहण्याचा प्रसंग येतो तेव्हा या सर्व वस्तू कशा न्यायच्या असा प्रश्न येतो. काहीजण जिथे जाणार असतील तिथे जरुरीच्या वस्तू विकत घेतात तर काहीजण इतर कुणाकडून उधार घेऊन वापरतात. या दोन्ही पर्यायापेक्षा तिसरा पर्याय मला योग्य वाटतो, तो म्हणजे ज्या अतिशय जरुरीच्या आहेत त्या वस्तू स्वतःबरोबर घेऊन जाणे. यामुळे जास्ती पैसे खर्च होत नाहीत आणि इतर कुणाकडून वस्तू उधार मागण्याचा प्रसंग टळतो. अशावेळेस अशा प्रकारची बॅग उपयोगी असते. बघा तुम्हीच -- 

** पिशवी शिवण्यासाठी जाडसर सुती कापड वापरलेले चांगले. 

** पिशवीचा वापर कशासाठी करायचा आहे त्यानुसार कापड निवडावे, उदा. जड वस्तू नेण्याकरता पिशवी हवी असेल तर चांगले जाडसर कापड निवडावे. 

** पिशवीचा आकार किती हवा त्यानुसार  कापड कापून घ्यावे. कापताना कापड सरळ रेषेत कापले जाईल याची काळजी घ्यावी. 

** पिशवीच्या आकाराप्रमाणे बंदाची (हॅन्डल) लांबी ठरवावी.

** पिशवीला बंद लावताना दोन्ही बाजूने समान अंतर आहे याची खात्री करावी नाहीतर पिशवीचा समतोल बिघडतो. 

** गरजेनुसार पिशवीला खिसे (कप्पे) शिवता येतील.

** हवे असल्यास आतल्या अथवा बाहेरच्या बाजूस कापडी कप्पे/खिसे  शिवता येतील. 

** पिशवीच्या शिवणी फार कडेने घालू नयेत.  त्या एकसंध सरळ रेषेत येणे आवश्यक आहे अन्यथा पिशवीतील वस्तूंच्या वजनाने ती उसवण्याची शक्यता असते. 

** चेन लावायची असल्यास वरच्या कडेपासून जरा खाली लावावी म्हणजे बंद (हॅन्डल्स) लावणे सोपे होईल. 

***

निरुपयोगी कपड्यांचा अभिनव उपयोग

जेव्हा मी शिवण मशीन खरेदी केले तेव्हा माझा उद्देश फारच मर्यादित स्वरूपाचा होता. मला माझ्यासाठी मी वापरू शकेन असे कपडे स्वतः शिवायचे होते. फॅशन डिझायनिंग  वगैरे हेतू तर अजिबातच नव्हता. पण जस जसे ते मशीन मी वापरू लागले तशा अनेक कल्पना मला दिसू लागल्या. माझ्या वाया जाणाऱ्या कपड्यांचा किती प्रकारे पुनर्वापर करता येऊ शकतो ते मला समजू लागले. 

सुरुवातीला माझ्या कपड्याम्चे स्वरूप बदलले गेले, ते माझ्या वापराकरिता निरुपयोगी झाले कि मला फार दुःख होत असे. माझे किती पैसे, वेळ आणि बहुमूल्य असे मनःस्वास्थ्य वाया जाते आहे या विचाराने राग सुद्धा यायचा. अजूनही मला वाईट वाटतेच पण आता चांगला असलेला कपडा टाकून न देता त्याचा वेगळ्या पद्धतीने करता येऊ शकेल हे माझ्या लक्षात येते. 

अशा पद्धतीने मी अनेक घगूती वापरायच्या कापडी वस्तू तयार करण्याचा हा उद्योगाचं चालू केला आणि त्यात माझा वेळ चांगला जातो, वाया ना जाता उपयोग होतो.

आज मी माझ्या एका निरुपयोगी झालेल्या नवीन कपड्याचा वापर करून बटवा तयार केला आहे. अनेक पद्धतीने आणि निरनिराळ्या प्रकाराचे बटवे तयार केले जाऊ शकतात. सध्या मी एक साधा बटवा केला आहे. या पूर्वीही मी दोन तीन बटवे शिवलेले आहेत पण त्याची चित्रफीत नाही (ओहोतो आहेत).  माझ्याकडे असलेल्या कापडांचा आढावा घेऊन अजून काही बटवे शिवण्याचा माझा विचार आहेच . 

तर ही चित्रफीत ... जरा लांबली आहे, पण पुढची तयार करताना ती जरा कमी लांबीची असेल याची मी काळजी घेईन. 

** दोन कापडे शिवत असताना त्याच्या कडा सरळ रेषेत कापलेल्या आणि नीट जुळलेल्या असल्या पाहिजेत.

** कपडे अथवा कापडी वस्तू शिवण्यासाठी कापड कापताना ते प्रमाणबद्ध आकारात असावे. 

** कपड्याचा किंवा वस्तूचा समतोल साधलेला असणे महत्वाचे आहे नाहीतर आपण शिवलेले कपडे, वस्तू वापरासाठी निरुपयोगी होतात. 

** मशीनची टीप अथवा हातशिलाई  सरळ रेषेत आणि साफ असल्या पाहिजेत, जास्तीचे उरलेले दोरे कापण्याची दक्षता घेणे जरुरीचे आहे .   

** कात्री, मापे घेण्याची टेप, दोरा इत्यादी चांगल्या प्रतीचे असावे.

** कापड कापताना हात स्थिर ठेवावा, कपड्यावर आधी खडूने खुणा करून घ्याव्यात म्हणजे चुकण्याची शक्यता कमी होते. 

पंचरंगी पुलाव

नावाप्रमाणेच विविध रंग दाखविणारा पुलाव मी केला आहे. त्याची पाककृती मी अर्थातच लिहिणार नाहीये तर करूनच दाखविणार आहे. पाककृती अगदी सोप्पी आहे आणि पदार्थ खूपच रुचकर. 

मी मराठी आहे आणि पुण्यातच माझे माहेर आणि सासर आहे. असंख्य मध्यमवर्गीय ब्राह्मण कुटुंबांप्रमाणेच आमच्याही घरी भात हा जेवणातील आवश्यक असलेला पदार्थ. विशेषतः कोकणस्थ ब्राह्मणांच्या जेवणाबद्दल बोलले जाते की त्यांचे जेवण कसे असते? तर पाहिला (वरण) भात, मधला (आमटी/सार/कढी) भात आणि शेवटचा (ताक) भात  आणि त्याच्या अधेमधे पोळी, पुरी, भाकरी वगैरे. यातल्या विनोदाला दुर्लक्षित केले तरी लक्षात येईल की यात फार काही अतिशयोक्ती नाहीये. आत पूर्वीच्या लग्नातील पंगत आठवा सुरुवात होते वरण भाताने. नंतर मसालेभात येतो आणि पानातील शेवटची जिलबी संपता संपता वाढपी परत भाताचे ताट घेऊन येतात. 

अर्थात ही आठवण डाएटिंग पूर्व काळातली आहे ज्यावेळी जेवणाचे ताट ही एक खाजगी बाब होती. आजकाल भात खाणे म्हणजे जणू गुन्हाच असावा अशा पद्धतीचे सल्ले ऐकायला येतात. काय वाईट्ट दिवस आले आहेत? 

कोकणच्या निसर्गसुंदर भूमीमध्ये तांदूळ, नारळ आणि आंबा हीच प्रमुख पिके  आहेत आणि नेमके सर्व आहारतज्ज्ञांना तेच  नकोसे वाटतात. आमच्या पिढ्यानपिढ्या भात खाऊन आरोग्यपूर्ण दिर्घायुष्य जगत आलेल्या आहेत. अतिरेक, मग तो कसलाही असो, वाईटच असतो हे शहाण्या माणसाला सांगायला लागतच नाही ना? पण तराजूमध्ये प्रथिने आणि जीवनसत्वे मोजून आहार आखणाऱ्या आहारतज्ज्ञांना भाताचे महत्व समजतच नाही ... तर ते असो.

सांगायचा मुद्दा म्हणजे माझ्या घरात भाताला फार महत्वाचे स्थान आहे. पुलाव, मसाले भात, साखर भात, केशरी भात, नारळी भात असे असंख्य भाताचे पदार्थ तयार केले जातात. आजकाल त्यात बिर्याणी, फ्राईड राईस, शेझवान राईस, कोळंबी भात वगैरे जरा वेगळ्या प्रकारांची भर पडली आहे. 

आज मी सर्वपरिचित असा पुलाव केलेला आहे.  त्यात आरोग्याला घातक असा एकही घटक नाहीये. जेव्हा सणावारी विशेष स्वंयपाक केलेला असतो तेव्हा पुलाव किंवा मसालेभात हमखास केला जातो. पुलावाचे वॆशिष्ट्या म्हणजे तेल आणि खूप कमी मसाले वापरले असले तरी त्याची चव अप्रतिम असते.  तुम्ही करूनच पहा म्हणजे तुम्हालाही त्याची प्रचिती येईल. 

** पुलाव करताना नेहमी बासमती तांदूळ वापरावा म्हणजे तो अगदी मोकळा शिजतो. दिसायला आणि चवीलाही चांगला असतो.  बासमती नसल्यास जो तांदूळ खूप मऊ शिजत नाही असाच तांदूळ निवडावा आणि शिजवताना कमी पाणी घ्यावे.

** मी पुलाव साजूक तूप वापरून केलेला आहे पण तेल वापरले तरी हरकत नाही. 

** भाज्या चिरताना तुकडे फार मोठे करू नयेत. 

** जास्त मसाले वापरायची जरूर नाही.

** तांदूळ आणि भाज्या पुरेशा शिजल्या आहेत याची खात्री करून घ्यावी पण फार जास्ती म्हणजे अगदी मेणा सारखे होईल इतकेही शिजवू नये. 

** पुलावाबरोबर तळलेला पोह्याचा पापड चांगला लागतो आणि पुदिन्याची चटणी सुद्धा.