चवदार दमालू

बटाटे जमिनीखाली उगवतात, इतर भाज्यांप्रमाणे जमिनीवर येत नाहीत इतपत  प्राथमिक ज्ञान माझ्या बागकामातील काही प्रयोगांमध्ये मला प्राप्त झाले होते. माझ्या स्वंयपाकघरामध्ये बटाटा हा एक अत्यावश्यक पदार्थ आहे. बटाट्याची भाजी करायला सोप्पी आणि चवीला उत्तम. कितीप्रकारांनी बटाटा वापरता येतो? बटाट्याच्या काचऱ्या, कांदेबटाटे यांची परतून केलेली भाजी, बटाट्याचा रस्सा, उकडलेल्या बटाट्याची भाजी, उपासाची भाजी, तेलातली भाजी आणि असे कितीतरी प्रकार. बटाट्याचा वापर भेंडी, गवार, मेथी, फुलकोबी, कोबी, वांगी  इत्यादी अनेक भाज्यांबरोबर भरीला म्हणून होतोच. तसेच आलूपराठा, धपाटा (पदार्थ आहे हा), किंवा व्हेजी सॅन्डविच , बटाटेवडा इत्यादी चमचमीत पदार्थात मुख्य घटक बटाटाच आहे.  पोहे, खिचडी आणि तत्सम पदार्थासाठी बटाट्याची आवश्यकता असते. बटाट्याचे पापड चवीला अप्रतिम असतात. बटाट्याचा वापर करून तयार होणाऱ्या पदार्थांची यादी न संपणारी आहे. त्यावरूनच बटाट्याचे महत्व लक्षात येते. 

आज मी दमालू केलेले आहेत, दम आलू असेही म्हणता येईल. इतक्या चांगल्या चविष्ट भाजीला कुणी? आणि का? दम दिला काय माहिती?  दम बिर्याणी मला माहिती आहे,  तयार करण्याच्या विशिष्ट पद्धतीमुळे त्या पदार्थाला दम बिर्याणी असे नाव आहे. दमालूचे नामकरण कसे झाले असावे काही कल्पना नाही. पण पदार्थ अगदी चवदार, सर्वाना खात्रीने आवडेल असाच आहे. 

मी हा पदार्थ तयार करताना कुणाकडून प्रशिक्षण घेतले नाहीये. त्यामुळे मी वापरलेली पद्धत परंपरागत असेल असा दावा मी करू शकत नाही. मी पुण्यामध्ये असताना एका एकदिवसीय कार्यशाळेत सहभागी झाले होते. जाहिरातीत त्यांनी एका दिवसात शंभर पंजाबी पाककृती शिकवणार असे म्हणाले होते. तिथे त्या बाईंनी पंजाबी पदार्थांसाठी ग्रेव्ही (रस्सा) कशी तयार करायची सांगितले आणि नंतर  मोठी यादी देऊन सांगितले की  त्या यादीतील  सर्व पदार्थांकरिता अशीच ग्रेव्ही करायची, थोडाफार मसाले, तिखट इत्यादींमध्ये फरक आहे पण मुख्य घटक तेच... ( लक्षात आलेच असेल की त्यांनी एकादिवसात शंभर पाककृती कशा शिकवल्या असतील?). मी ती शिकवणूक लक्षात ठेवलीच आणि त्यात थोडी माझी भर घातली. निरनिराळ्या ठिकाणी मिळालेल्या चवींचा फायदा सुद्धा होतोच. त्यात चांगल्या आणि आवडलेल्या चवीच्या जवळपास जाणारा पदार्थ तयार करण्यासाठी मी प्रयत्न करत असते.  तर अशी माझी ही पाककृती तयार झाली आहे. ती उत्तम आहे याची खात्री देते कारण मला आणि माझ्या घरातील सदस्यांना ती चांगली वाटते. 

पाककृतींचे वर्णन करण्याकरता मी एक चित्रफीत तयार केलेली आहे. ... ती (करून) बघा.

कापडावरील प्रयोग

मानवी इतिहासात वस्त्रोद्योग हा एक अतिप्राचीन व्यवसाय आहे. शतकानुशतके विविध कारणासाठी कापड वापरले जाते आहे. अनेक नवे शोध लागले, नवीन पद्धती अस्तित्वात आल्या. प्लास्टिक, रबर इत्यादींचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जाऊ लागला. कृत्रिम धाग्यापासून  स्वस्त आणि वापरण्यासाठी मस्त अशा कापडाची निर्मिती होऊ लागली.

बराच मोठा काळ असा होता की या सर्व नवनिर्मितीच्या झगमगाटात सर्वजण दृष्टी हरवून बसले होते. परंतु आता थोडीफार जागृती होऊ लागली आहे. पर्यावरणावर होत असलेला दुष्परिणाम दुर्लक्ष्य करण्याजोगा नाहीये.  अवाढव्य पसरलेल्या वस्त्रनिर्मिती उद्योगामुळे उद्भवत असलेल्या आपत्तीने विचार करण्यास भाग पाडले आहे.  प्लास्टिकचा वापर करू नये यासासाठी माहिती प्रसारित केली जाते आहे. कृत्रिम धागा निर्मिती करताना वापरलेली रसायने किती घातक आहेत हे नित्यनेमाने समोर येते आहे. अर्थात तरीही लोकांमध्ये अजून खूप जागरूकता येणे गरजेचे आहे. 

मी  कृत्रिम धागे वापरून तयार केलेली वस्त्रे फार कमी वापरते किंवा आजवर वापरलेली आहेत. याची दोन करणे आहेत. एक म्हणजे मला त्याबद्दल असलेली  नावड  आणि दुसरे म्हणजे मला असे सिंथेटिक कापडांचे कपडे वापरण्याचा त्रासच होतो...  ऍलर्जी आहे म्हणा ना. नैसर्गिक धाग्यापासून तयार केलेले कापड दिसायला छानच असते आणि वापरायला सुखद असते. नैसर्गिक धागे टिकाऊ असतात आणि ते पूर्णतः रिसायकल सुद्धा केले जाऊ शकतात. 

मी माझ्याकडे उपलब्ध असलेल्या कापडाचा जास्तीत जास्त चांगला उपयोग करायचा प्रयत्न करते. कपडे फेकून न देता त्या कापडाचा पुनर्वापर करते. त्यामुळे माझे कापड वाया जात नाही, मला कमी कापड खरेदी करावे लागते आणि माझे पैसे सुद्धा कमी खर्च होतात. सुरुवातील मी जुन्या टाकाउ  कपड्यातील कापडे वापरून काही वस्तू तयार करणे सुरु केले.  त्यामध्ये काहीप्रमाणात मला यश मिळाले. मग मी कापडाचा अजून कशा प्रकारे उपयोग करता येईला या बद्दल माहिती मिळवण्यास सुरुवात केली.  इथल्या (सिंगापूर मधील) ग्रंथालयामध्ये मला एक पुस्तक मिळाले होते, त्यात विचिध प्रकाराच्या कापडांबद्दल माहिती दिलेली होती. तसेच ती कापडे कशासाठी/ कशा पद्धतीने वापरणे  सुयोग्य असेल त्याबद्दलही माहिती होती. मला ती माहिती फारच उपयोगी वाटली. वस्त्रे ही दैंनदिन गरज असली तरीही विविध कारणे आणि प्रसंगांना अनुकूल अशा वस्त्रांची आपल्याला जरुरी असते. सदासर्वकाळ एकाच पद्धतीचे कपडे आपण वापरू शकत नाही. वापरणारी व्यक्ती एकच असली तरी धागा, फॅशन, रंग, डिझाईन आणि फिटिंग यात विविधता असणे आवश्यक असते. 

तोच नियम कापडी वस्तूंच्या बाबतीतसुद्धा  खरा आहे. बॅग, पर्स, पिशवी असे विभाग गृहीत धरले तर त्या प्रत्येक प्रकारांमध्ये असंख्य उपप्रकार दिसून येतील. पिशवीचे उदाहरण बघितले तर विविध कारणांसाठी पिशवीची गरज असते परंतु प्रत्येकवेळी एकसमान आकार आणि प्रकाराची पिशवी वापरणे शक्य नसते. गरजेनुसार त्यामध्ये बदल करणे अपेक्षित असते. 

मी काही कापडी बटवे, पर्स, पाऊच, बॅग आणि पिशवी तयार केल्या आहेत.  दरवेळी मी त्यात काही बदल, काही सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करते. प्रत्येक नवीन वस्तूंची बॅच मला आधीच्या वस्तुंपेक्षा अधिक चांगली वाटते कारण त्यात मी आधीच्या  वस्तू करताना आलेल्या अडचणी आणि झालेल्या चुका टाळण्याचा प्रयत्न करत असते. माझे काम जास्तीत जास्त सफाईदार व्हावे यासाठी प्रयत्न करीत असते. आणि माझ्या या प्रयत्नांचा परिणाम मी तयार केलेल्या वस्तूंच्या दर्जामध्ये दिसून येतोच. १००% परिपूर्ण आणि निर्दोष वस्तू निर्मिती करण्याची  इच्छा आणि ध्येय बाळगून मी प्रयत्न करते आहे. त्यात मला कितपत यश मिळते आहे ते तुम्हीच बघा ...

  

बस्कर - एक उपयोगी वस्तू

टेबल किंवा मेज आणि खुर्ची या  दैंनदिन वापरातल्या वस्तू आहेत. घरातील फर्निचर म्हणाले की टेबल, खुर्ची, सोफा या वस्तू अनिवार्य आहेत. पण काही दशकांपूर्वी परिस्थिती जरा वेगळी होती. सतरंजी, गालिचा, बस्करे, लाकडी पाट अशा वस्तू नित्यनेमाने वापरल्या जात असत. भोजनाकरता पाटपाणी केले जायचे म्हणजे लाकडी पाट मांडून त्याच्या समोर ताट, वाटी, फुलपात्र वगैरे ठेवले जात असत. माझ्या प्राथमिक शाळेमध्ये विद्यार्थी सतरंजीवर बसत असत. पुण्यामध्ये सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवामध्ये भारतीय बैठकीची निराळी व्यवस्था असे (अजूनही असेलच),  गरवारे कॉलेज ग्राउंडवर श्री बाबासाहेब पुरंदारे यांची व्याख्याने असत, त्यासाठी आमची तिकिटे भारतीय बैठकीचीच होती.  तर हे सर्व सांगायचे कारण म्हणजे भारतीयांना टेबल खुर्चीपेक्षा सतरंजी, गालिचा वगैरे जास्त सवयीचे होते. 

जमिनीवर अंथरण्यासाठी सतरंजी, गालिचे वगैरे वापरले जातात, त्याचप्रमाणे बस्करांचाही वापर केला जातो. पूर्वी आमच्याघरी मोठठाले अवजड असे लाकडी पाट होते. त्याचे वजनही बरेच होते. एखाद्या कोपऱ्यामध्ये, भिंतीला टेकवून ते ठेवलेले असत. त्याचा आकार आणि वजन या दोन्हीमुळे जरूर असेल तेव्हा ते मांडणे आणि नंतर उचलून ठेवणे अवघड होत असे. मग आम्ही सतरंजी किंवा बस्करांचा वापर करीत असू.  बागेत अथवा सहलीकरता जाताना बस्कर नेणे आणि वापरणे  खूपच उपयोगी आणि  सोयीस्कर असते. 

आजकाल भारतीय बैठकीचा वापर अत्यल्प प्रमाणातच केला जातो. माझ्यासारख्या  सांधेदुखीने ग्रस्त लोकांना खुर्ची, सोफा वापरणेच बरे वाटते. असे असले तरीही बस्कर मला अजूनही उपयोगी वाटते. जेव्हा बाहेर उन्हे असतात, पडदे, एअरकॉन, पंखे इत्यादींचा विरोध मोडीत काढून घर आणि घरातील सर्व वस्तू भाजून काढत असतात, अशावेळी लाकडी खुर्च्या अथवा सोफ्यावर छानसे सुती बस्कर असणे मलातरी सोयीस्कर वाटते. घरी काही निमित्ताने खूपसारे नातेवाईक,परिचित जमलेले असतात, त्या सर्वांकरता घरातील खुर्च्या आणि सोफे अपुरे असतात, अशावेळी सतरंजा, बस्करे कपाटातून बाहेर येतात. मग त्यावर  बसून तासंतास गप्पागोष्टी आणि संगीताच्या मैफिली रंगतात. 

बाजारात विविध प्रकारांची आणि किंमतीची बस्करे विकत मिळतात. मी जी बस्करे तयार केली आहेत त्यासाठी  मला काहीच खर्च करावा लागला नाही. माझ्या घरात असलेल्या आणि निरुपयोगी झालेल्या (पण  सुस्थितीत असलेल्या) कापडांचा मी वापर केला आहे. माझे नवे पण वाया गेलेले कपडे वापरून मी अल्पमोली आणि बहुगुणी अशी बस्करे तयार केली आहेत. त्याबद्दल माहिती असलेली एक चित्रफीतसुद्धा तयार केली आहे. बघा कशी वाटते ते ...