कापडावरील प्रयोग

मानवी इतिहासात वस्त्रोद्योग हा एक अतिप्राचीन व्यवसाय आहे. शतकानुशतके विविध कारणासाठी कापड वापरले जाते आहे. अनेक नवे शोध लागले, नवीन पद्धती अस्तित्वात आल्या. प्लास्टिक, रबर इत्यादींचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जाऊ लागला. कृत्रिम धाग्यापासून  स्वस्त आणि वापरण्यासाठी मस्त अशा कापडाची निर्मिती होऊ लागली.

बराच मोठा काळ असा होता की या सर्व नवनिर्मितीच्या झगमगाटात सर्वजण दृष्टी हरवून बसले होते. परंतु आता थोडीफार जागृती होऊ लागली आहे. पर्यावरणावर होत असलेला दुष्परिणाम दुर्लक्ष्य करण्याजोगा नाहीये.  अवाढव्य पसरलेल्या वस्त्रनिर्मिती उद्योगामुळे उद्भवत असलेल्या आपत्तीने विचार करण्यास भाग पाडले आहे.  प्लास्टिकचा वापर करू नये यासासाठी माहिती प्रसारित केली जाते आहे. कृत्रिम धागा निर्मिती करताना वापरलेली रसायने किती घातक आहेत हे नित्यनेमाने समोर येते आहे. अर्थात तरीही लोकांमध्ये अजून खूप जागरूकता येणे गरजेचे आहे. 

मी  कृत्रिम धागे वापरून तयार केलेली वस्त्रे फार कमी वापरते किंवा आजवर वापरलेली आहेत. याची दोन करणे आहेत. एक म्हणजे मला त्याबद्दल असलेली  नावड  आणि दुसरे म्हणजे मला असे सिंथेटिक कापडांचे कपडे वापरण्याचा त्रासच होतो...  ऍलर्जी आहे म्हणा ना. नैसर्गिक धाग्यापासून तयार केलेले कापड दिसायला छानच असते आणि वापरायला सुखद असते. नैसर्गिक धागे टिकाऊ असतात आणि ते पूर्णतः रिसायकल सुद्धा केले जाऊ शकतात. 

मी माझ्याकडे उपलब्ध असलेल्या कापडाचा जास्तीत जास्त चांगला उपयोग करायचा प्रयत्न करते. कपडे फेकून न देता त्या कापडाचा पुनर्वापर करते. त्यामुळे माझे कापड वाया जात नाही, मला कमी कापड खरेदी करावे लागते आणि माझे पैसे सुद्धा कमी खर्च होतात. सुरुवातील मी जुन्या टाकाउ  कपड्यातील कापडे वापरून काही वस्तू तयार करणे सुरु केले.  त्यामध्ये काहीप्रमाणात मला यश मिळाले. मग मी कापडाचा अजून कशा प्रकारे उपयोग करता येईला या बद्दल माहिती मिळवण्यास सुरुवात केली.  इथल्या (सिंगापूर मधील) ग्रंथालयामध्ये मला एक पुस्तक मिळाले होते, त्यात विचिध प्रकाराच्या कापडांबद्दल माहिती दिलेली होती. तसेच ती कापडे कशासाठी/ कशा पद्धतीने वापरणे  सुयोग्य असेल त्याबद्दलही माहिती होती. मला ती माहिती फारच उपयोगी वाटली. वस्त्रे ही दैंनदिन गरज असली तरीही विविध कारणे आणि प्रसंगांना अनुकूल अशा वस्त्रांची आपल्याला जरुरी असते. सदासर्वकाळ एकाच पद्धतीचे कपडे आपण वापरू शकत नाही. वापरणारी व्यक्ती एकच असली तरी धागा, फॅशन, रंग, डिझाईन आणि फिटिंग यात विविधता असणे आवश्यक असते. 

तोच नियम कापडी वस्तूंच्या बाबतीतसुद्धा  खरा आहे. बॅग, पर्स, पिशवी असे विभाग गृहीत धरले तर त्या प्रत्येक प्रकारांमध्ये असंख्य उपप्रकार दिसून येतील. पिशवीचे उदाहरण बघितले तर विविध कारणांसाठी पिशवीची गरज असते परंतु प्रत्येकवेळी एकसमान आकार आणि प्रकाराची पिशवी वापरणे शक्य नसते. गरजेनुसार त्यामध्ये बदल करणे अपेक्षित असते. 

मी काही कापडी बटवे, पर्स, पाऊच, बॅग आणि पिशवी तयार केल्या आहेत.  दरवेळी मी त्यात काही बदल, काही सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करते. प्रत्येक नवीन वस्तूंची बॅच मला आधीच्या वस्तुंपेक्षा अधिक चांगली वाटते कारण त्यात मी आधीच्या  वस्तू करताना आलेल्या अडचणी आणि झालेल्या चुका टाळण्याचा प्रयत्न करत असते. माझे काम जास्तीत जास्त सफाईदार व्हावे यासाठी प्रयत्न करीत असते. आणि माझ्या या प्रयत्नांचा परिणाम मी तयार केलेल्या वस्तूंच्या दर्जामध्ये दिसून येतोच. १००% परिपूर्ण आणि निर्दोष वस्तू निर्मिती करण्याची  इच्छा आणि ध्येय बाळगून मी प्रयत्न करते आहे. त्यात मला कितपत यश मिळते आहे ते तुम्हीच बघा ...

  

बस्कर - एक उपयोगी वस्तू

टेबल किंवा मेज आणि खुर्ची या  दैंनदिन वापरातल्या वस्तू आहेत. घरातील फर्निचर म्हणाले की टेबल, खुर्ची, सोफा या वस्तू अनिवार्य आहेत. पण काही दशकांपूर्वी परिस्थिती जरा वेगळी होती. सतरंजी, गालिचा, बस्करे, लाकडी पाट अशा वस्तू नित्यनेमाने वापरल्या जात असत. भोजनाकरता पाटपाणी केले जायचे म्हणजे लाकडी पाट मांडून त्याच्या समोर ताट, वाटी, फुलपात्र वगैरे ठेवले जात असत. माझ्या प्राथमिक शाळेमध्ये विद्यार्थी सतरंजीवर बसत असत. पुण्यामध्ये सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवामध्ये भारतीय बैठकीची निराळी व्यवस्था असे (अजूनही असेलच),  गरवारे कॉलेज ग्राउंडवर श्री बाबासाहेब पुरंदारे यांची व्याख्याने असत, त्यासाठी आमची तिकिटे भारतीय बैठकीचीच होती.  तर हे सर्व सांगायचे कारण म्हणजे भारतीयांना टेबल खुर्चीपेक्षा सतरंजी, गालिचा वगैरे जास्त सवयीचे होते. 

जमिनीवर अंथरण्यासाठी सतरंजी, गालिचे वगैरे वापरले जातात, त्याचप्रमाणे बस्करांचाही वापर केला जातो. पूर्वी आमच्याघरी मोठठाले अवजड असे लाकडी पाट होते. त्याचे वजनही बरेच होते. एखाद्या कोपऱ्यामध्ये, भिंतीला टेकवून ते ठेवलेले असत. त्याचा आकार आणि वजन या दोन्हीमुळे जरूर असेल तेव्हा ते मांडणे आणि नंतर उचलून ठेवणे अवघड होत असे. मग आम्ही सतरंजी किंवा बस्करांचा वापर करीत असू.  बागेत अथवा सहलीकरता जाताना बस्कर नेणे आणि वापरणे  खूपच उपयोगी आणि  सोयीस्कर असते. 

आजकाल भारतीय बैठकीचा वापर अत्यल्प प्रमाणातच केला जातो. माझ्यासारख्या  सांधेदुखीने ग्रस्त लोकांना खुर्ची, सोफा वापरणेच बरे वाटते. असे असले तरीही बस्कर मला अजूनही उपयोगी वाटते. जेव्हा बाहेर उन्हे असतात, पडदे, एअरकॉन, पंखे इत्यादींचा विरोध मोडीत काढून घर आणि घरातील सर्व वस्तू भाजून काढत असतात, अशावेळी लाकडी खुर्च्या अथवा सोफ्यावर छानसे सुती बस्कर असणे मलातरी सोयीस्कर वाटते. घरी काही निमित्ताने खूपसारे नातेवाईक,परिचित जमलेले असतात, त्या सर्वांकरता घरातील खुर्च्या आणि सोफे अपुरे असतात, अशावेळी सतरंजा, बस्करे कपाटातून बाहेर येतात. मग त्यावर  बसून तासंतास गप्पागोष्टी आणि संगीताच्या मैफिली रंगतात. 

बाजारात विविध प्रकारांची आणि किंमतीची बस्करे विकत मिळतात. मी जी बस्करे तयार केली आहेत त्यासाठी  मला काहीच खर्च करावा लागला नाही. माझ्या घरात असलेल्या आणि निरुपयोगी झालेल्या (पण  सुस्थितीत असलेल्या) कापडांचा मी वापर केला आहे. माझे नवे पण वाया गेलेले कपडे वापरून मी अल्पमोली आणि बहुगुणी अशी बस्करे तयार केली आहेत. त्याबद्दल माहिती असलेली एक चित्रफीतसुद्धा तयार केली आहे. बघा कशी वाटते ते ... 

उपायोग कापडाचा --

मी नेहमीच माझ्या आजीला कपडे शिवताना पाहिलेले आहे. ती बायका आणि मुलींसाठी शिवणकाम शिकविण्याचे वर्ग घेत असे. तिने तिच्या सुरेख हस्ताक्षरामध्ये लिहिलेल्या कपडे शिवण्याच्या कृती आणि नीटस, आखीव अशा आकृत्या असलेल्या वह्या माझ्या चांगल्याच स्मरणात आहेत. शिवण परीक्षा देणारे विद्यार्थी तिच्याकडे मार्गदर्शनाकरता येत असत. पण त्या वेळेस मी काही तिच्याकडे शिवण शिकण्याचा प्रयत्न केला नाही.

माझी शाळा ही फक्त मुलींची शाळा होती त्यामुळे इतर अनेक विषयाबरोबर शिवण ह्या विषयाचा समावेश अभ्यासक्रमात होता. तिथे अगदी प्राथमिक स्वरूपाचे शिवणकाम, विणकाम आणि भरतकाम आम्हाला शिकविले जात असे. शालेय शिक्षण संपल्यानंतर मात्र कधीही माझा या विषयांशी संपर्क आला नाही. 

मी माझे कपडे शक्य असेल तेव्हा तयार कपडे विकत न घेता शिंप्याकडून शिवूनच घेत असे. एक नावाजलेले आणि उत्कृष्ट शिलाई करणारे दुकान होते (अजूनही आहे) आणि अनेक वर्षे मी तिथेच माझे कपडे शिवण्याकरता जात असे. पुढे साडी नेसणे सुरू झाल्यावर देखील साडीचे फॉल, पिको, ब्लाउज इत्यादीकरता मी तिथेच जात असे. पण काही काळानंतर मला असे वाटले की मला पाहिजे तसे काम करून मला मिळत नाही आणि माझी कापडे वाया जात आहेत. रेडिमेड कपडे विकत घेण्याचा पर्याय उपलब्ध होताच पण मला वाटले की साधे साधे कपडे मी सुद्धा शिवू शकेन की. परंतु ती कल्पना सत्यात येण्यासाठी बराच कालावधी जावा लागला. 

मला माझे शिवण मशीन विकत घ्यायचे होते पण मी त्याचा वापर किती आणि कसा करू शकेन याबाबत साशंक होते. शेवटी धीर करून एक मशीन विकत घेतले मला वाटते ते वर्ष होते इ.स. २०१४. मला माझे कपडे स्वतः शिवायचे होते. आधी कागदावर आखून बघितले मग अगदी साधेसे कापड विकत आणले आणि माझ्या शिवणकामाची सुरुवात केली. सुरुवातीला मी आजी कशी शिकवीत असे किंवा माझी आई कशी कपडे शिवत असे ते आठवून त्या प्रमाणे करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. थोडेफार जमू लागले होते. त्यानंतर इथल्या (सिंगापूर) ग्रंथालयामधे मला काही पुस्तके मिळाली त्यात दिलेल्या कृती प्रमाणे करण्याचा प्रयत्न केला. नंतर मी काही व्हिडिओ पाहिले त्यात काहीजणी मोजमापे कशी घ्यायची? कापडावर कशी आखायची? इत्यादी सारे काही शिकवीत होत्या. मग काय मला जणूकाही घरच्याघरी शिकवणी मिळाली. 

अजूनही मी माझ्या प्रयोगाकरता साधी स्वस्तातील कापडे वापरत होते पण आता मला आत्मविश्वास आला होता. मुख्य म्हणजे शिवणयंत्र वापरणे जमायला लागले होते. साधे, रोजच्या वापरातले कपडे मी आता व्यवस्थित तयार करू शकत होते. हे सारे करताना उरलेल्या कापडांचा साठा जमा होऊ लागला. तसेच काही नवीन पण निरुपयोगी झालेले कपडे माझ्याकडे होते जे आधी मी टाकून देत असे. आता माझ्याकडे मशीन होते आणि त्याचा वापर करून मी त्या कापडाच्या वस्तू तयार करू शकत होते. अनेक गृहोपयोगी वस्तू मी शिवत होते जसे पिशवी, ऍप्रन, पडदे, अभ्रे, चेअर कव्हर, कुशन कव्हर, टेबल, पंखे वगैरे वस्तूंसाठी कव्हर्स असे अनेक प्रकार. पूर्वी माझ्या घरात एक आराम खुर्ची होती काही काळानंतर त्याचे लेदर कव्हर असंख्य ठिकाणी फाटले होते (कसे माहिती नाही) आणि आतला फोम बाहेर दिसत होता. त्या खुर्चीसाठी गादी आणि संपूर्ण कव्हर मी शिवले. त्यासाठी माझ्याकडच्या काही चादरी वापरल्या (पुण्यामध्ये विकत घेतलेल्या) आणि जुन्या झालेल्या उशी मधील फोम आणि कापूस असे सारे काही वापरले. त्या खुर्चीचे नूतनीकरणच केले म्हणा ना. 

हे सारे प्रयोग करताना मला भरपूर वेळ द्यावा लागतो पण तो वेळ वाया गेला असे काही मला वाटत नाही. माझ्यासाठी शिवणकाम हे केवळ छंद किंवा टाईमपास राहिलेले नाही तर जीवनोपयोगी काम झालेले आहे. ज्या वस्तू विकत घेण्याकरता आधी मी दुकाने धुंडाळत होते त्या मी स्वतः घरी तयार करू शकेन असा विश्वास वाटतो. अर्थात अजूनही काहीवेळा घरी कापड आणून कपडे अथवा वस्तू तयार करण्यापेक्षा दुकानांमध्ये मिळणाऱ्या वस्तू स्वस्त मिळतात असे लक्षात येते. ते गणित काही अजून नीट जुळत नाही. पण याचे कारण मला वाटते की दुकानांमधील कपडे, वस्तू खूप मोठ्या प्रमाणात तयार केल्या जातात आणि त्याकरता लागणारे साहित्य त्यांना स्वस्त दरामध्ये उपलब्ध होऊ शकते म्हणून असणार. 

तर अशी आहे माझ्या शिलाई प्रयोगांची कहाणी. मधली दोनतीन वर्षे शिवणमशीनचा वापर खूप कमी झालेला आहे त्याचे कारण म्हणजे माझी आजारपणे आणि घरातील अनंत अडचणी. त्यामुळे आता मी लहान सहान वस्तूंकडे लक्ष द्यायला सुरुवात केली आहे. कमी वेळ, कमी श्रम आणि थोडे साहित्य वापरून त्या वस्तू तयार करता येतात. त्यातही मला खूप नव्या शक्यता दिसून येत आहेत. आता कापडी बटवा ही किती साधी वस्तू आहे ना? पण त्यातही वेगळ्या कल्पना वापरल्या तर कितीतरी वैविध्य आणणे शक्य आहे ते दिसते आहे. रोजच्या वापरातली आणि अत्यंत उपयोगी असलेली पाकिटे, पाऊच (मराठी भाषेत काय म्हणायचे माहिती नाही) तयार करताना सुद्धा ते लक्षात येते आहे. पिशवी आणि पर्स या तर अत्यंत गरजेच्या वस्तू आहेत. दैनंदिन व्यवहारामध्ये अनेक प्रकाराच्या, आकाराच्या पिशव्यांची जरूर लागते. प्लास्टिक पिशव्या सर्वत्र मिळतातच पण त्यांचा पुनर्वापर करणे शक्य नसते आणि त्या पर्यावरणासाठी घातक आहेत असे सर्वजण सांगत असतात. कागदी पिशव्या, पेट्या हे सांभाळणे अवघड असते आणि तितकेसे सुरक्षित सुद्धा नसते. कापड हा त्या साठी सर्वोत्तम पर्याय मला वाटतो. कापडाचा अनेकदा वापर करणे शक्य आहे, साबण पाणी वापरून स्वच्छ ठेवता येते, दुरुस्त करणे सोपे आहे आणि वापरणे सुरक्षित आहे. 

मी काही बटवे, पिशव्या, पर्सेस शिवण्याचा प्रयत्न करीत आहे आणि काही प्रमाणात त्यात सफलता मिळते आहे. त्या प्रयोगाची माहिती आणि तयार केल्या वस्तूंचे प्रदर्शन --- 

  

या सर्व वस्तू मी स्वतः तयार केलेल्या आहेत. त्या तयार करताना मी माझे अनुभव, माझे कौशल्य आणि आंतरजालावर उपलब्ध असणाऱ्या चित्रफिती पाहून मिळालेली माहिती यांचा वापर केला आहे.  अगदी साध्या, सहज जमू शकतील अशाच या सगळ्या वस्तू आहेत. मला अजूनही वेगळ्या प्रकाराच्या वस्तू तयार करायच्या आहेत. माझ्याकडे उपलब्ध असणारे साहित्य, माझा वेळ आणि माझे आरोग्य यांची साथ मिळाली तर तेही शक्य होईल.

काही बटवे

कापडी पिशवी किंवा बटवे वापरण्याची पद्धत खरे तर जुनी, परंतु सध्याच्या प्लास्टिक युगामध्ये ती जरा मागे पडली आहे. पर्यावरणाबद्दल जागरूकता जशी निर्माण होऊ लागली तसे "जुने ते सोने"  याची नव्याने खात्री होऊ लागली.

भारतीय स्त्रिया बटवे नेहमीच वापरत असतात. आजकाल कुठल्या संमेलन, समारंभामध्ये पाचवारी अथवा नऊवारी साडी नेसून  आलेल्या स्त्रिया त्या पेहेरावाला शोभेल म्हणून बटवे मिरवताना दिसतात. परंतु बटवा फक्त मिरवण्यासाठी नाही तर एक उपयोगी वस्तू आहे. "आजीचा बटवा" तर सर्वांनाच माहिती असतो. त्या जादुई बटव्यातून अनेक लहानसहान व्याधींवर हमखास औषधे उपलब्ध असतात. 

बटव्याचे अनेक प्रकार आहेत. काही बटवे साधेसुधे तर काही भरपूर सजवलेले असतात. मी जेव्हा सुईधागा घेऊन कापडावर प्रयोग सुरु केले तेव्हा बटवा करून बघायचे ठरवले. सुरुवातीला साधे आणि सोप्पे बटवे करायचे निश्चित केले. बटवा तयार करण्यासाठी मी साधे सुती कापड वापरले आहे. हेच बटवे रेशमी, सॅटीन किंवा खणाचे कापड वापरून केले, त्याला गोंडे लावून किंवा रंगीबेरंगी  मण्यांनी सजवले की आकर्षक, फॅशनेबल आणि exotic की  काय म्हणतात ना -- तस्से दिसतील. कापड वापरून केलेले असल्याने त्याची ठेवरेव अगदीच सोप्पी. 

अनेकप्रकारे त्याचा उपयोग करता येईल.  सणासुदीला किंवा लग्न, मुंजीमध्ये काहीजण पाकिटात पैसे घालून देतात त्या ऐवजी छानसा बटवा देता येईल. संक्रान्तीची वाणे  वाटायला त्याचा उपयोग होऊ शकेल. लहानसहान दागिने त्यात सुरक्षित राहू शकतात. मी तर पुण्याला गेले असताना माझी महिनाभराची औषधे देखील एका बटव्यात ठेवली होती. तर असा बहुउपयोगी बटवा करून पाहिला नाहीत तरी वापरून मात्र निश्चित पहा. 

माझ्या प्रयोगांची ध्वनिचित्रफित तयार केली आहे (मला जशी जमली तशी कारण तांत्रिक ज्ञानाचा अभाव). अजूनही काही प्रकारचे बटवे करून बघणार आहे त्याच्याही चित्रफीती करीनच. 

अजून काही बटवे केले आहेत त्याची चित्रफीत.... 

      

 

बटवा तयार करणे अगदीच सोप्पे आहे. कापड आणि ते वापरून काही उपयोगी वस्तू तयार करण्याची इच्छा, याची फक्त जरूर असते. 

** बटवा तयार करताना त्याचा वापर कशासाठी करायाचा आहे त्या नुसार आकार आणि प्रकार निश्चित करावा. 

** बटव्याचे तोंड बंद करण्याकरता चेन, बटणे, वेल्क्रो वगैरे जरूर नसते. 

** बटवा वापरायला सुलभ आणि दिसायला छान असतो.

***

साधी उपयोगी कापडी पिशवी

रोजच्या जीवनक्रमात घडोघडी जरूर भासते अशी पिशवी. बाजारहाट करताना विकत घेतलेल्या वस्तू घरी आणण्यासाठी पिशवी लागते, शाळा, कॉलेज मध्ये जाताना वह्या, पुस्तके, डबा, पाण्याची बाटली आणि इतरही काही नेण्यासाठी दप्तरे, पिशव्या लागतातच. नोकरदारांना देखील पर्स, पिशवी, बॅग यांची जरूर भासतेच. 

जुन्या काळात सर्वजण कापडी पिशवीचाच वापर करीत असत. मला आठवते आमच्याकडे वाणीसामान घेऊन येणारा त्या वस्तू कापडी पिशवीतूनच आणायचा, डाळ, तांदूळ वगैरे कागदी पुड्यामध्ये यायचे, खरेदीसाठी जाताना, भाजी वगैरे आणण्याकरता जाताना कापडी पिशवी नेणे  अपरिहार्य असे कारण त्यावेळेस प्लॅस्टीकच्या पिशव्या मिळतच नसत. 

कालांतराने सर्वत्र प्लॅस्टीकचा   मुक्त वापर सुरु झाला. प्लॅस्टीक  टिकाऊ असते, स्वच्छ असते, जपून ठेवण्याची आवश्यकता नाही आणि सोयीस्कर इत्यादी गुणवर्णन ऐकू येत असत. आता प्लॅस्टीकच्या अती वापरामुळे पर्यावरणाला असलेला धोका लक्षात आल्यावर परत एकदा कागद आणि कापडाचे महत्व कळायला लागले आहे.

काही वर्षांपूर्वी पुण्यामध्ये  प्लॅस्टीक बॅग वर बंदी घालण्यात आली ... म्हणजे काही विशिष्ट प्रकारच्या पिशव्यांवरच. पण त्याचा परिणाम सर्वत्र दिसू लागला होता.  भाजीवाला प्लॅस्टीक बॅग देईनासा झाला. साधी केळी किंवा पेरू आणताना पिशवी नसेल तर रुमालात बांधून आणण्याची वेळ आली होती. वाणीसामान आणायचे असल्यास कापडी पिशवी असायलाच हवी अशी परिस्थिती आली होती. मोठ्या दुकानांमध्ये पिशवीसाठी अधिक पैसे द्यावे लागतात. होम डिलिव्हरी वाले देखील "bag   not  required " असा पर्याय द्यायला लागले. एकूण काय बाहेर कुठेही जाताना एखादी पिशवी जवळ बाळगणे आता गरजेचे झाले आहे.  

मी माझ्याकडे असलेले कापड वापरून कापडी पिशव्या शिवणे सुरु केले ... आणि लक्षात आले की त्याचा मला फायदाच होतो आहे. केवळ विरंगुळा याव्यतिरिक्त आणखी काही साध्य होते आहे जसे की  माझ्या गरजेनुसार आणि आवडीनुसार  कापडी पिशव्या माझ्यासाठी आता उपलब्ध होऊ शकतात. त्याकरता मला बाजारात जायची गरज भासत नाही. पैशांची बचत होते, टाकाऊतून टिकाऊ प्रकल्पाला भरपूर सामग्री मिळते. 

मी आज एक साधी, सोप्पी कापडी पिशवी शिवली आहे .. अल्पमोली आणि बहुउपयोगी.  नुसते वर्णन करण्यापेक्षा  प्रात्यक्षिक दाखवलेले चांगले म्हणून एक ध्वनिचित्रफीत तयार केली आहे. 

अजून एक कापडी पिशवी आहे. प्रवासाला जाताना नक्कीच उपयोगी आहे. रोजच्या आयुष्यात आपण अनेक वस्तू वापरत असतो. घरामध्ये त्यांच्यासाठी विशिष्ट जागादेखील राखून ठेवलेल्या असतात. जेव्हा दुसरीकडे कुठे जाऊन राहण्याचा प्रसंग येतो तेव्हा या सर्व वस्तू कशा न्यायच्या असा प्रश्न येतो. काहीजण जिथे जाणार असतील तिथे जरुरीच्या वस्तू विकत घेतात तर काहीजण इतर कुणाकडून उधार घेऊन वापरतात. या दोन्ही पर्यायापेक्षा तिसरा पर्याय मला योग्य वाटतो, तो म्हणजे ज्या अतिशय जरुरीच्या आहेत त्या वस्तू स्वतःबरोबर घेऊन जाणे. यामुळे जास्ती पैसे खर्च होत नाहीत आणि इतर कुणाकडून वस्तू उधार मागण्याचा प्रसंग टळतो. अशावेळेस अशा प्रकारची बॅग उपयोगी असते. बघा तुम्हीच -- 

** पिशवी शिवण्यासाठी जाडसर सुती कापड वापरलेले चांगले. 

** पिशवीचा वापर कशासाठी करायचा आहे त्यानुसार कापड निवडावे, उदा. जड वस्तू नेण्याकरता पिशवी हवी असेल तर चांगले जाडसर कापड निवडावे. 

** पिशवीचा आकार किती हवा त्यानुसार  कापड कापून घ्यावे. कापताना कापड सरळ रेषेत कापले जाईल याची काळजी घ्यावी. 

** पिशवीच्या आकाराप्रमाणे बंदाची (हॅन्डल) लांबी ठरवावी.

** पिशवीला बंद लावताना दोन्ही बाजूने समान अंतर आहे याची खात्री करावी नाहीतर पिशवीचा समतोल बिघडतो. 

** गरजेनुसार पिशवीला खिसे (कप्पे) शिवता येतील.

** हवे असल्यास आतल्या अथवा बाहेरच्या बाजूस कापडी कप्पे/खिसे  शिवता येतील. 

** पिशवीच्या शिवणी फार कडेने घालू नयेत.  त्या एकसंध सरळ रेषेत येणे आवश्यक आहे अन्यथा पिशवीतील वस्तूंच्या वजनाने ती उसवण्याची शक्यता असते. 

** चेन लावायची असल्यास वरच्या कडेपासून जरा खाली लावावी म्हणजे बंद (हॅन्डल्स) लावणे सोपे होईल. 

***

निरुपयोगी कपड्यांचा अभिनव उपयोग

जेव्हा मी शिवण मशीन खरेदी केले तेव्हा माझा उद्देश फारच मर्यादित स्वरूपाचा होता. मला माझ्यासाठी मी वापरू शकेन असे कपडे स्वतः शिवायचे होते. फॅशन डिझायनिंग  वगैरे हेतू तर अजिबातच नव्हता. पण जस जसे ते मशीन मी वापरू लागले तशा अनेक कल्पना मला दिसू लागल्या. माझ्या वाया जाणाऱ्या कपड्यांचा किती प्रकारे पुनर्वापर करता येऊ शकतो ते मला समजू लागले. 

सुरुवातीला माझ्या कपड्याम्चे स्वरूप बदलले गेले, ते माझ्या वापराकरिता निरुपयोगी झाले कि मला फार दुःख होत असे. माझे किती पैसे, वेळ आणि बहुमूल्य असे मनःस्वास्थ्य वाया जाते आहे या विचाराने राग सुद्धा यायचा. अजूनही मला वाईट वाटतेच पण आता चांगला असलेला कपडा टाकून न देता त्याचा वेगळ्या पद्धतीने करता येऊ शकेल हे माझ्या लक्षात येते. 

अशा पद्धतीने मी अनेक घगूती वापरायच्या कापडी वस्तू तयार करण्याचा हा उद्योगाचं चालू केला आणि त्यात माझा वेळ चांगला जातो, वाया ना जाता उपयोग होतो.

आज मी माझ्या एका निरुपयोगी झालेल्या नवीन कपड्याचा वापर करून बटवा तयार केला आहे. अनेक पद्धतीने आणि निरनिराळ्या प्रकाराचे बटवे तयार केले जाऊ शकतात. सध्या मी एक साधा बटवा केला आहे. या पूर्वीही मी दोन तीन बटवे शिवलेले आहेत पण त्याची चित्रफीत नाही (ओहोतो आहेत).  माझ्याकडे असलेल्या कापडांचा आढावा घेऊन अजून काही बटवे शिवण्याचा माझा विचार आहेच . 

तर ही चित्रफीत ... जरा लांबली आहे, पण पुढची तयार करताना ती जरा कमी लांबीची असेल याची मी काळजी घेईन. 

** दोन कापडे शिवत असताना त्याच्या कडा सरळ रेषेत कापलेल्या आणि नीट जुळलेल्या असल्या पाहिजेत.

** कपडे अथवा कापडी वस्तू शिवण्यासाठी कापड कापताना ते प्रमाणबद्ध आकारात असावे. 

** कपड्याचा किंवा वस्तूचा समतोल साधलेला असणे महत्वाचे आहे नाहीतर आपण शिवलेले कपडे, वस्तू वापरासाठी निरुपयोगी होतात. 

** मशीनची टीप अथवा हातशिलाई  सरळ रेषेत आणि साफ असल्या पाहिजेत, जास्तीचे उरलेले दोरे कापण्याची दक्षता घेणे जरुरीचे आहे .   

** कात्री, मापे घेण्याची टेप, दोरा इत्यादी चांगल्या प्रतीचे असावे.

** कापड कापताना हात स्थिर ठेवावा, कपड्यावर आधी खडूने खुणा करून घ्याव्यात म्हणजे चुकण्याची शक्यता कमी होते. 

जुन्या कापडांच्या नवीन वस्तू

कपडे शिवायला शिकत असताना सुई, दोरे, कात्री इत्यादी साधनांशी नव्याने परिचय झाला होता. त्या आधी अगदी जरूरीपुरता त्या साधनांचा वापर मी करीत होते, पण आता त्या माझ्याकरता आवश्यक वस्तू झाल्या होत्या. 

इथल्या (सिंगापूरमधील) ग्रंथालयामध्ये मला एक पुस्तक मिळाले, त्यामध्ये कापडांचे विविध प्रकार कोणते? आणि कपडे किंवा इतर कापडी वस्तू शिवण्यासाठी कापड कसे निवडायचे या विषयी माहिती दिलेली होती. तसेच कपडे किंवा कापडी वस्तू तयार करताना आरेखन कसे करायचे? कापड कापायचे कसे? इत्यादी माहिती होती.

दुसरे एक पुस्तक होते त्यात बिघडलेले कपडे दुरुस्त कसे करायचे किंवा जुन्या कपड्यातून नवीन कपडा कसा तयार करायचा इत्यादी माहिती होती. आणि घरगुती वापराच्या वस्तू तयार कशा करायच्या या बद्दल माहिती देणारी तर अनेक पुस्तके तिथे होती. 

अर्थात पुस्तके वाचून कपडे शिवता येत नाहीत, त्यासाठी सरावच पाहिजे. मलातर शिवणमशीन कसे वापरायचे इथपासून सारे शिकायचे होते. हळूहळू ते जमायला लागले आणि मग कापडाचा आणखी काय आणि कसा उपयोग करता येऊ शकेल तेही सुचायला, समजायला लागले होते. 

मी माझ्याकडे असलेले कापड शक्यतो टाकून देत नाही. अगदीच जीर्ण झालेले असेल, खूप वापरले गेले असेल तर टाकून देते (इथे ठेवलेल्या रिसायकल बीन मध्ये टाकते, कचऱ्यामध्ये नाही). काही कापडे अशी असतात उदा. नायलॉन किंवा पॉलिएस्टर वगैरे, त्यांचा कापडी वस्तूंकरता फारसा वापर करता येत नाही त्यामुळे त्यांचाही उपयोग नसतो. पण बाकी कापड जे फार वापरलेले नाही किंवा जवळपास नवीनच आहे (काही तर एकदाही न वापरलेले) अशी कापडे मी व्यवस्थित कापून ठेवते, त्याचा उपयोग मला नंतर करता येतो. 

मी तयार केलेल्या काही वस्तूंबद्दल माहिती देणारी ध्वनिचित्रफीत मी तयार केली आहे (अजून ते तंत्र मला नीट आत्मसात झालेले नाहीये, प्रयोग चालू आहेत ) 

कापडी वस्तू (१)

सुरुवातीला मला स्वतःचे कपडे शिवता यावेत आणि बिघडलेले कपडे दुरुस्त करता यावेत हाच एकमेव उद्देश होता. थोड्याफार सरावाने  मला ते जमायला लागले होते.  

शिवण मशीन कसे वावरायचे याचे तंत्र जमायला लागले होते.  पूर्वी आईच्या घरी जे मशीन होते ते जुन्या पद्धतीचे पायमशीन होते. मशीनच्या खाली एक चौकोनी भाग असायचा त्यावर पाय ठेवून ते चालवायला लागत असे आणि उजव्या बाजूला एक चक्र असे मशीनला जोडलेले, ते हाताने फिरवायला लागत असे. त्यात एकाच पद्धतीची सरळ शिवण घालणे शक्य होत असे. अजूनही काहीजण तशी मशिन्स वापरतात. परंतु आजकाल जी मशिन्स मिळतात ती वापरायला फारच सोपी आहेत.  मोटरवर चालतात त्यामुळे  वापरताना फारसा त्रास होत नाही, त्यात वेगवेगळ्या  प्रकारचे शिवणाचे टाके (स्टीचेस) आहेत, ते किती लहान मोठे पाहिजेत? किती घट्ट, सैल हवेत? किंवा दोन टाक्यात अंतर किती असावे? टाका लहान हवा की मोठा?  अशा सर्व सुविधा आहेत.  पिको करायची सोय आहे,  काज (बटण होल ) करता येते असे बरेच काही. 

अर्थात शिवण यंत्राची सारी तंत्रे समजून घेऊन वापरता येण्याकरता मला थोडा वेळ लागलाच, पण हळू हळू जमायला लागले. हातशिलाई देखील अधिक अधिक सफाईदार पद्धतीने करता येऊ लागली होती. शिलाईमशीन आणि मी असे एक विश्वच तयार झाले,  सचिन आणि निषाद दोघे सकाळी डबा घेऊन जात असत. त्यांनतर मला वेळ मोकळा असे. त्या आधी मी तो वेळ घराची स्वच्छता, चादरी, अभ्रे बदलणे दूध, भाजी इत्यादींची खरेदी अशा कारणासाठी वापरत असे. आता घराकडे जरा दुर्लक्ष करून, तो वेळ मी कापड, दोरे, सुया, कात्री या मध्ये  घालवू लागले. सुरुवातीला काही कापड वाया देखील गेले .... खरं सांगते. सुदैवाने सचिन मला त्याबद्दल काही बोलला नाही त्यामुळे मला जरा  धीर आला. 

अजूनही माझा कपड्यांचा प्रश्न तसाच होता. नवे आणलेले, शिवलेले, शिऊन घेतलेले  कपडे वाया जात होतेच (मी न शिवलेले सुद्धा) त्यात आणखी काही कापडाची भर पडू लागली. सहजा सहजी कुठली वस्तू  फेकून देणे, वाया घालवणे हे काही माझ्या कोकणस्थी स्वभावाला मान्य होणारे नव्हते. मग मी त्या कापडाचा पुनर्वापर कसा करता येईल या बद्दल प्रयोग सुरु केले आणि त्यात मला चांगले यश मिळू लागले. अनेक कापडी वस्तू  मी तयार करू लागले आणि त्या माझ्या गरजेनुसार बनवलेल्या असल्याने वापरायला अधिक चांगल्या वाटत होत्या. 

मी कापडाच्या बऱ्याच वेगवेगळ्या वस्तू तयार केलेल्या आहेत. त्यापैकी बॅग, पिशव्या, पर्सेस कशा तयार केल्या त्याबद्दलची ही  ध्वनिचित्रफीत आहे. 

कापडी पिशव्या आणि पर्सेसची ही  प्रकाशचित्रे 

धागे दोरे

कपडे शिवणे ही एक कला आहे? का शास्त्रं आहे या बद्दल वेगवेगळी मते असतील कदाचित, पण ते एक उपयोगी, जीवनावश्यक कौशल्य आहे हे नक्की. योग्य मोजमापे कशी घ्यायची? ती कापडावर कशी रेखायची आणि कापड नीट आकारात कसे कापायचे? हे जमले की शिवणकाम करणे सुलभ होते. काही वर्षांपूर्वी गरज म्हणून मी शिवणकाम करायला सुरुवात केली. गरज म्हणजे उपजीविकेसाठी नाही बरं का.. मला हवे तसेच कपडे मला वापरायला मिळावेत म्हणून. सुरुवातीला तोच एकमेव उद्देश होता .   

मनात शंका होती की मला जमेल की  नाही? कारण कपडे बेतणे, म्हणजे कापडावर आधी रेखून नंतर ते कापणे हे अवघड काम आहे असे मला वाटायचे. पण एकदा करायला सुरुवात केल्यावर हळूहळू जमायला लागले. आधी ठरवले होते कागदावर आखून, कापून पाहायचे... तसे केले पण कागद शिवता येत नसल्याने ते बरोबर आहे का नाही हे कळणे  अवघड झाले. मग मी कापडावरच प्रयोग करायचे ठरवले, सुरुवातीला थोडेफार कापड वाया गेले पण हरकत नाही. 

हे कौशल्य आत्मसात करताना मला आंतरजालावरील माहिती आणि ग्रंथालयामधील काही पुस्तकांची मदत मिळाली. तर माझ्या त्या प्रयोगांची ही कहाणी.   लेखनापेक्षा प्रत्यक्ष संवाद अधिक परिणामकारक वाटतो  म्हणून मी एक ध्वनीचित्रफीत तयार केलेली आहे.   

या फितीमध्ये मी माझ्या प्रयोगांची सुरुवात का आणि कशी केली याबद्दल सांगितले आहे. 

एकदा शिवणकाम करणे मला जमायला लागल्यावर कपड्यांव्यतिरिक्त अनेक वेगवेगळ्या कापडी  वस्तू तयार करण्याचे प्रयत्न सुरु केले.  "अपयश ही यशाची पहिली पायरी आहे "  हा अतिवापाराने जुनाट वाटणारा सुविचार माझ्या पुनः प्रत्ययास आला. काय चुकले याचे परीक्षण करून त्या चुका सुधारून मी पुन्हा पुन्हा प्रयोग करत होते आणि आता मला त्यात बऱ्यापैकी  यश मिळायला लागले आहे.

माझ्या त्या सर्व  प्रयोगांबद्दल मला सांगायचे आहेच ... ते  पुढच्या भागामध्ये.